Cả nước ta hiện nay có hàng trăm làng nghề với những nghề khác nhau, tuy nhiên, do chưa có sự quan tâm đúng mức đến một số làng nghề nhỏ lẻ đã để lại những trăn trở cho không ít người dân trong nghề. Làng chiếu Thạch Tân, xã Tam Thăng, TP. Tam Kỳ cũng là một trong những làng nghề đang dần bị bỏ quên. Nghề chiếu Thạch Tân đã có từ đầu thế kỷ 16, cùng với quá trình di dân của người dân vùng Nga Sơn vào. Với công cụ thô sơ nhưng người dân làm nên những chiếc chiếu đủ màu sắc.
 Nghệ nhân của làng chiếu Thạch Tân đều tập trung ở độ tuổi trung niên và người già. |
Không còn hứng thú với nghề
Thôn Thạch Tân có 273 hộ với 965 nhân khẩu, tham gia chủ yếu vào nghề dệt chiếu. Thời gian nông nhàn tương đối nhiều, do đó bộ phận tham gia vào làm chiếu khoảng 80%, 20% còn lại làm các nghề buôn bán nhỏ lẻ, trồng các loại cây hoa màu và chăn nuôi các loại gia súc, gia cầm để kiếm thêm thu nhập. Người dân làng chiếu vẫn còn sử dụng các công cụ có tính chất truyền thống thô sơ, do đó không mang lại hiệu quả kinh tế cao. Sản xuất chủ yếu dựa trên sức lao động của con người, ít có sự tham gia của các loại phương tiện máy móc, trang thiết bị. Sản phẩm làm ra chưa có sức hút về mẫu mã cũng như độ dày của các loại chiếu... Nguồn nguyên liệu phục vụ cho nghề chiếu tương đối nghèo không đủ đáp ứng nhu cầu sản xuất ngày càng cao do đó buộc người dân phải mua từ các nơi khác về. Trong quá trình sản xuất, người dân còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn, đặc biệt thiếu các chính sách hỗ trợ từ xã hội như chính sách cho vay vốn, sự hỗ trợ về khoa học kỹ thuật, chính sách đào tạo và nâng cao tay nghề cho người thợ. Các dự án phát triển cho làng chiếu chưa mang lại hiệu quả. Sự hợp tác trong việc phát triển nghề chiếu vẫn còn nhiều bất cập, như trường hợp của chị Dung, vợ anh Huỳnh Kim Hạnh, sau khi được thành phố hỗ trợ kinh phí để đi học hỏi kinh nghiệm làm chiếu ở Nga Sơn (Thanh Hóa), Duy Vinh (Duy Xuyên) về mở cơ sở đan chiếu quy mô lớn, do không quen với cung cách làm việc mới, vả lại ai cũng muốn làm sản phẩm của nhà mình dẫn đến sản phẩm làm ra không đáp ứng được nhu cầu khách hàng nên cuối cùng phải dẹp. Trong thôn Thạch Tân có hơn 200 hộ làm chiếu. Được sự quan tâm của chính quyền địa phương, năm 2002- 2003, một số cán bộ, bà con ở làng chiếu được được đầu tư vốn và cho đi học hỏi thêm kinh nghiệm ở Nga Sơn (Thanh Hóa) để về hướng dẫn cho bà con. Hiện nay, trong làng đã có 2 cơ sở đan chiếu quy mô lớn, mỗi cơ sở có khoảng 150 người, với mức thu nhập tạm ổn định. Tuy nhiên, làng chiếu Thạch Tân hiện nay cũng gặp phải không ít những khó khăn, với nguồn vốn đầu tư hạn chế, các dự án cho việc phát triển nghề chiếu chưa thật khả thi nên làm cho người dân không còn thích thú với nghề, nhất là thế hệ trẻ. Một số người dân mở xưởng sản xuất chiếu cũng chỉ được một thời gian ngắn do không quen với cung cách làm việc mới, chủ yếu là sản xuất với quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ, mang tính tự phát,...
 Nghề chiếu thủ công tuy đơn sơ mộc mạc nhưng các nghệ nhân của làng vẫn ngày đêm miệt mài bên khung đan. |
Cần một giải pháp đồng bộ
Hầu hết các nghệ nhân của làng chiếu đều tập trung ở độ tuổi trung niên và người già, có những thế hệ trẻ từ 10-28 tuổi cũng khá đông. Tuy nhiên, số người trong độ tuổi lao động nhiều nhưng tầng lớp thanh niên ngày càng xa dần với nghề chiếu do không có lòng kiên nhẫn, do nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển, quá trình đô thị hóa nhanh nên nhiều thanh niên rời làng đi làm ăn ở các thành phố lớn. Và một phần do thu nhập từ nghề làm chiếu khá bấp bênh, cuộc sống không được đảm bảo nên người dân không còn hứng thú với nghề. Chính những nguyên nhân này khiến làng nghề chiếu ngày càng mai một. Tuy nhiên, vấn đề đáng quan tâm hiện nay chính là việc những nghệ nhân làng nghề chiếu thì ngày càng già đi, số thợ trẻ thì không chí thú với nghề, sẵn sàng bỏ nghề, bỏ quê để kiếm công việc khác có thu nhập cao hơn ở các thành phố lớn. Đó cũng là lý do khiến làng nghề truyền thống khó mở rộng về quy mô, hoạt động thiếu sinh khí, thiếu cải tiến về mẫu mã, chủng loại sản phẩm. Bên cạnh đó tính chất nhà nghề, nối nghiệp, mức độ chuyên sâu và sức lan tỏa của làng nghề truyền thống Thạch Tân chưa thật sự rõ nét. Với những nỗ lực về đầu tư vốn và đào tạo ngành nghề cho lao động nông thôn càng trở nên khó khăn hơn khi lực lượng lao động địa phương tuy dồi dào nhưng trình độ tay nghề thấp, vốn đầu tư ít. Một khó khăn nữa của làng nghề là sức ép của cơ chế thị trường. Trưởng thôn Thạch Tân - ông Huỳnh Kim Ta tâm sự: Từ ngày rời khung đan chiếu tôi thấy hụt hẫng lắm". Nghề chiếu thủ công của làng tuy đơn sơ mộc mạc, với mức thu nhập ít ỏi nhưng các nghệ nhân của làng vẫn ngày đêm miệt mài làm nên những chiếc chiếu để cung cấp cho thị trường tiêu thụ, góp phần cải thiện cuộc sống. Nghệ nhân Hoàng Văn Minh cho biết: Chúng tôi phải cố gắng truyền nghề cho con cháu mình chứ, giống như ông cha đã truyền nghề cho chúng tôi vậy. Tôi dạy con mình phải biết yêu nghề, giữ gìn nét truyền thống của dân tộc chứ. Hy vọng rằng, với tấm lòng yêu nghề, sự nhiệt tình chân thành khi giữ gìn bản sắc truyền thống của người dân nơi đây sẽ làm cho làng chiếu Thạch Tân ngày càng phát triển bền vững. Trao đổi về làng nghề truyền thống tại địa phương, đồng chí Hồ Xuân Ấn, Chủ tịch UBND xã Tam Thăng cho biết: “Vấn đề đặt ra cho làng chiếu Thạch Tân hiện nay chính là việc tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm. Chiếu nơi đây chỉ tiêu thụ trong phạm vi thị trường nhỏ hẹp, trong tỉnh và các huyện lân cận, chưa có sự mở rộng về quy mô ngoại tỉnh và các vùng khác trong cả nước. Các sản phẩm thủ công với nguyên liệu tạp, độ bền thấp đang bị các sản phẩm chiếu trúc, chiếu hoa của Trung Quốc vào thị trường Việt Nam với độ bền cao, giá thành hợp lý cạnh tranh. Cơ chế thị trường tạo áp lực với ngành nghề truyền thống nông thôn cả về mẫu mã, chất lượng và mẫu mã sản phẩm. Vì vậy, đòi hỏi chính quyền địa phương cần phải có những chính sách tìm kiếm thị trường tiêu thụ sản phẩm cho người dân, có như vậy làng nghề mới có cơ hội để mở rộng về quy mô, phát triển làng nghề bền vững”.
Với sự định hướng đúng đắn và sự đầu tư về nguồn vốn, kỹ thuật cùng với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương, hy vọng làng chiếu truyền thống Thạch Tân sẽ được gìn giữ và phát triển trong tương lai.
Bùi Hữu Cường