Trái tim khỏe bắt đầu từ những thay đổi nhỏ mỗi ngày

Bệnh tim mạch có thể âm thầm tích lũy từ nhiều năm

Tình trạng trẻ hóa bệnh lý mạch vành và nhồi máu cơ tim cấp đang được ghi nhận tại nhiều trung tâm tim mạch. Phát biểu tại hội thảo khoa học quốc tế về tim mạch mới đây, GS.TS.BS Phạm Mạnh Hùng, Chủ tịch Phân hội Tim mạch học Can thiệp Việt Nam, Viện trưởng Viện Tim mạch (Bệnh viện 19-8, Bộ Công an) cho biết, bệnh viện ghi nhận nhiều trường hợp nhồi máu cơ tim dưới 30 tuổi, thậm chí có ca dưới 20 tuổi.

Theo chuyên gia, bệnh nhân dưới 50 tuổi chiếm khoảng 30% tổng số ca can thiệp động mạch vành, trong đó nhóm dưới 40 tuổi chiếm 15-20%. Lối sống ít vận động, hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, chế độ ăn không lành mạnh, căng thẳng kéo dài và các rối loạn chuyển hóa là những yếu tố có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ tim mạch.

TS.BS Nguyễn Quốc Thái, Phó Viện trưởng Viện Tim mạch, Bệnh viện Bạch Mai, nhấn mạnh khoảng 80% bệnh tim mạch có thể phòng ngừa thông qua việc phát hiện sớm và kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ. Nhồi máu cơ tim, đột quỵ hay đột tử có thể là biểu hiện cuối cùng của quá trình bệnh lý diễn biến âm thầm trong thời gian dài. Phía sau những biến cố này có thể là các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, tiền đái tháo đường và nhiều yếu tố khác tích lũy theo thời gian.

Điều đáng lưu ý là nhiều yếu tố nguy cơ không gây triệu chứng rõ ràng. Người có vóc dáng gầy vẫn có thể bị rối loạn lipid máu, đặc biệt khi có yếu tố di truyền; trong khi tiền đái tháo đường thường chưa biểu hiện bằng các triệu chứng điển hình nhưng đã liên quan đến nguy cơ tim mạch cao hơn.

Bên cạnh nguy cơ mắc bệnh, thời điểm tiếp cận y tế cũng ảnh hưởng lớn đến kết quả điều trị. Thống kê tại Viện Tim mạch Quốc gia cho thấy 60% bệnh nhân nhồi máu cơ tim đến viện sau 12 giờ kể từ khi xuất hiện đau ngực, trong khi chỉ 2% được đưa đến cấp cứu trong "giờ vàng", tức dưới 6 giờ. Khi xuất hiện đau hoặc tức ngực, khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn hoặc các triệu chứng bất thường nghi ngờ nhồi máu cơ tim, người bệnh cần được đưa đi cấp cứu càng sớm càng tốt.

Ăn bớt muối, tăng vận động để giảm nguy cơ

Một trong những thay đổi thiết thực để bảo vệ sức khỏe tim mạch là điều chỉnh chế độ ăn, đặc biệt giảm lượng muối. Số liệu từ khảo sát STEPS của WHO cho thấy mức tiêu thụ muối trung bình của người Việt Nam giảm từ 9,4g/ngày năm 2015 xuống khoảng 8,1g/ngày năm 2021. Dù đã cải thiện, lượng muối tiêu thụ vẫn cao hơn mức khuyến nghị dưới 5g/ngày của WHO. 

Khảo sát cũng ghi nhận 57,2% người trưởng thành ăn thiếu rau và trái cây so với mức khuyến nghị; các yếu tố nguy cơ về sử dụng rượu bia, rối loạn lipid máu và lối sống ít vận động tiếp tục là vấn đề đáng lưu ý.

TS. Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam cho biết, chế độ ăn không lành mạnh, tiêu thụ quá nhiều muối cùng xu hướng sử dụng thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và đồ uống có đường đang góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm.

Người dân có thể bắt đầu bằng việc giảm lượng muối khi nấu ăn, hạn chế nước chấm đậm đặc, không uống hết nước dùng bún, phở và hạn chế thực phẩm đóng gói, thức ăn nhanh, thực phẩm siêu chế biến chứa nhiều natri.

Với vận động, những người chưa có thói quen tập luyện vẫn có thể bắt đầu từ các hoạt động ngắn trong sinh hoạt hằng ngày. Nghiên cứu trên hơn 25.000 người không tập thể thao cho thấy khoảng 4,4 phút vận động mạnh ngắt quãng mỗi ngày có liên quan với mức giảm 32-34% nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch.

Một phân tích gộp trên 47.471 người trưởng thành cũng cho thấy nguy cơ tử vong giảm dần khi số bước chân tăng lên. Mức giảm nguy cơ có xu hướng đạt ngưỡng khoảng 6.000-8.000 bước/ngày ở người từ 60 tuổi trở lên và 8.000-10.000 bước/ngày ở người dưới 60 tuổi.

Nhận diện sớm nguy cơ "chìm" để bảo vệ trái tim

Không phải tất cả yếu tố nguy cơ đều có thể nhận biết bằng cảm giác hằng ngày. Vì vậy, kiểm tra huyết áp, đường huyết và mỡ máu định kỳ có ý nghĩa trong việc phát hiện sớm những bất thường trước khi xảy ra biến cố. Các yếu tố nguy cơ thường không tồn tại riêng lẻ. Thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, rối loạn đường huyết, hút thuốc, uống rượu bia và ít vận động có thể đồng thời xuất hiện và làm gia tăng nguy cơ tim mạch.

Vì vậy, thay vì chờ đến khi đau ngực hoặc xuất hiện một biến cố cấp tính mới quan tâm đến sức khỏe, mỗi người có thể bắt đầu từ những việc đơn giản: bớt muối trong bữa ăn, ăn nhiều rau quả, hạn chế thực phẩm siêu chế biến, tăng vận động, không hút thuốc, hạn chế rượu bia và chủ động kiểm tra các yếu tố nguy cơ.

Với người đã được chẩn đoán bệnh và kê đơn thuốc, kiểm soát yếu tố nguy cơ không dừng ở thay đổi lối sống mà còn đòi hỏi tuân thủ điều trị. TS.BS Nguyễn Quốc Thái nhấn mạnh: “Uống thuốc quan trọng như ăn cơm hàng ngày”.

Theo TS. Thái, huyết áp và các chỉ số sinh hóa luôn biến động theo thời gian. Thuốc điều trị được kê nhằm duy trì hiệu quả kiểm soát trong suốt ngày đêm, tạo một “lá chắn bảo vệ 24 giờ” trước các biến cố tim mạch.

Người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc hoặc điều chỉnh liều chỉ vì thấy huyết áp hay các chỉ số xét nghiệm tạm thời ổn định. Việc ngừng thuốc hoặc thay đổi liều không theo chỉ định có thể làm mất hiệu quả kiểm soát bệnh và gia tăng nguy cơ biến cố.