Khi lịch sử bước ra khỏi trang sách
Ngày 25/9, Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu (Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM) tổ chức tổng kết chương trình 'Giáo dục di sản văn hóa cho học sinh giai đoạn 2023-2026'.
Theo bà Trịnh Lan Hương, Phó Giám đốc Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu, sau 4 năm triển khai, chương trình đã thu hút gần 8.300 lượt học sinh tham gia. Quy mô và hình thức tổ chức từng bước được mở rộng, đổi mới, giúp học sinh có thêm cơ hội tiếp cận di sản bằng những trải nghiệm trực tiếp.
Năm 2023, chương trình tổ chức 12 buổi cho 1.800 học sinh thuộc 6 trường THCS, với các chuyên đề về Địa đạo Long Phước, Pháo đài Phước Thắng và thời kỳ mở đất Mô Xoài. Năm 2024, 500 học sinh của 5 trường THPT tham gia 5 buổi học lịch sử với chủ đề Bà Rịa - Vũng Tàu trong cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm cứu nước giai đoạn 1954-1964 với Chiến thắng Bình Giã.
Đến năm 2025, chương trình tiếp tục mở rộng với 1.800 học sinh của 13 trường THCS tham gia 19 buổi tham quan, trải nghiệm, gắn với các trưng bày chuyên đề như 'Hồ Chí Minh - Những nét phác họa chân dung', 'Tổ quốc nhìn từ biển'... Riêng năm 2026, chương trình thu hút 4.150 học sinh, chiếm khoảng một nửa tổng số lượt học sinh tham gia trong cả giai đoạn.
Học sinh Trường THCS Văn Lương (xã Long Điền, TP.HCM) trải nghiệm di sản làng nghề bánh tráng An Ngãi trong chương trình đưa di sản đến trường học. Ảnh: TB
Nhiều hoạt động được tổ chức theo hướng trực quan, sinh động như trưng bày tư liệu về Việt Nam, con người và quê hương TPHCM; trưng bày lưu động chuyên đề 'Di sản văn hóa Thành phố mang tên Bác'; trình diễn, giao lưu, giới thiệu di sản văn hóa phi vật thể như đờn ca tài tử, hát bội, nghề làm bánh tráng, nghề gốm... Đáng chú ý, chương trình 'Chuyến xe di sản' đưa học sinh đến trải nghiệm thực tế tại các di tích lịch sử - văn hóa như Nhà Lớn Long Sơn, Bạch Dinh, bảo tàng...
Với em Di Mai Lan - học sinh lớp 8 Trường THCS Vũng Tàu, chuyến trải nghiệm tại Nhà Lớn Long Sơn giúp những kiến thức từng chỉ tồn tại qua sách vở trở nên gần gũi hơn. "Trước khi đến Nhà Lớn Long Sơn, trong hình dung của em, di tích chỉ là những dòng thông tin, những hình ảnh tư liệu. Nhưng khi được trực tiếp đặt chân đến nơi này, em cảm nhận rất rõ hơi ấm của quá khứ" - Mai Lan chia sẻ.
Theo Mai Lan, chuyến đi giúp em hiểu hơn về những thế hệ đi trước đã góp công gìn giữ một không gian văn hóa, từ đó cảm nhận lịch sử không còn là những bài học khô khan trên bục giảng mà trở nên gần gũi, có sức lay động.
Còn cô Nguyễn Thị Sông Thương - Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn An Ninh, phường Tam Thắng, TPHCM cho biết, nhà trường đã đồng hành cùng chương trình trong 4 năm qua. 100% học sinh của trường được tham gia trải nghiệm di sản văn hóa thực tế, tiếp cận các giá trị di sản địa phương theo cách sinh động. "Từ đó, lịch sử không còn là những con số khô khan mà trở thành niềm tự hào, gắn liền với không gian sống hằng ngày của các em" - cô Thương nói.
Chuyển từ nghe thuyết minh sang trải nghiệm
Phát biểu tại hội nghị, ông Nguyễn Minh Nhựt - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM ghi nhận sự chủ động, sáng tạo của Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu cùng sự phối hợp của ngành giáo dục trong triển khai chương trình.
Theo ông Nhựt, trong giai đoạn tới, giáo dục di sản cần tiếp tục đổi mới để bảo đảm tính hệ thống và phù hợp với từng lứa tuổi, từng năm học. Trong đó, cần quan tâm chuẩn hóa nội dung, xây dựng chương trình khung và thiết kế các chuyên đề giáo dục di sản có tính thống nhất, nối tiếp.
Ông Nguyễn Minh Nhựt - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM phát biểu tại lễ tổng kết. Ảnh: TB
Một hướng được lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM gợi mở là có thể phối hợp cấp giấy chứng nhận hoặc danh hiệu như 'Di sản viên tương lai', 'Đại sứ di sản văn hóa' cho học sinh hoàn thành chương trình. Đây có thể là cách ghi nhận nỗ lực, đồng thời tạo thêm động lực để các em tiếp tục tìm hiểu, gìn giữ và lan tỏa các giá trị di sản.
"Qua đó cung cấp tri thức, nâng cao nhận thức, xây dựng niềm tin, hình thành lý tưởng và hành động có ích cho bản thân, gia đình và xã hội" - ông Nhựt nói. Cùng với việc chuẩn hóa nội dung, phương pháp tiếp cận cũng cần được thay đổi, chuyển từ "thuyết minh – nghe" sang "tương tác - trải nghiệm - sáng tạo".
Theo đó, học sinh không chỉ nghe và ghi nhớ mà có thể chủ động tham gia bằng nhiều hình thức như tự làm video clip, thử sức với vai trò thuyết minh viên, tham gia các cuộc thi tìm hiểu về di sản. Chuyển đổi số cũng được xác định là một hướng quan trọng, với việc ứng dụng mã QR, xây dựng không gian tham quan ảo, triển lãm trực tuyến và phát triển các sản phẩm giáo dục số.
Bên cạnh đó, giáo dục di sản cần sự liên kết chặt chẽ hơn giữa bảo tàng, nhà trường, gia đình và cộng đồng; đồng thời phát huy vai trò của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và nghệ nhân dân gian. Từ những chuyến đi, giờ học và trải nghiệm thực tế, di sản không chỉ được giới thiệu cho học sinh mà còn có thêm cơ hội trở thành một phần trong ký ức, nhận thức và tình yêu quê hương của thế hệ trẻ.
