LTS: Ngày 18/5/2010 tại Hà Nội, Hội VHNT Hà Nội cùng Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức lễ mừng sinh nhật lần thứ 90 của nhà văn Tô Hoài. Nhân dịp này, nhà văn Đoàn Minh Tuấn gửi lẵng hoa và bài mừng thọ ông. Xin giới thiệu cùng độc giả.
Hàn sĩ đỏ
Những ngày đầu xuân năm 2009, tôi và GS. Nguyễn Xuân Đào đến thăm và mừng thọ bác Tô Hoài.
Nhà bác ở Nghĩa Đô nhưng có phòng văn trên căn gác xép ở đường Đoàn Nhữ Hài vừa là phòng ngủ vừa là phòng làm việc; Mấy kệ sách gỗ tạp, sách nhiều đã võng xuống. Bác là cây bút chuyên nghiệp có thể sống bằng nghề viết văn. Nhưng mỗi khi có “lộc” lại chiêu đãi bạn bè. Anh em trong giới cần, bác chi viện một cách vô tư “không hoàn lại”, bác chẳng giàu đâu, là Hàn sĩ đỏ. Bác vừa qua một cuộc nhập viện 2008 “thập tử nhất sinh” phải cấp cứu ở Bệnh viện Việt Pháp, tốn đến hàng triệu đồng một ngày.
Mùa xuân 1955, tập kết ra Hà Nội, tôi chỉ biết bác nhưng chưa tiếp xúc lần nào, sau qua nhà văn Nguyễn Tuân giới thiệu. Rồi dần dà “năng mưa thì nước năng đầy”, bác thương mến tôi. Tôi cũng tháp tùng bác đi đó đây, từ biên giới đến làng quê, công trường, xí nghiệp, kể cả nước ngoài. Tôi đã cùng bác đi Phnom Pênh 1979 vừa giải phóng được mấy ngày, gặp bác ở Moscou(1), Taskent và trên tàu bay đi hàng chục ngàn cây số trên đường lữ hành từ Calcuta qua New Dhéli về Hà Nội. Tô Hoài không những viết khỏe mà đi cũng khỏe. Không vậy làm sao có ngòi bút cường tráng và 180 tác phẩm ưu ái cuộc đời đến thế!
Có một lần vào mùa xuân, Campuchia vừa giải phóng, đánh đuổi bọn Pôn Pốt. Bác và tôi được một công ty giao thông cầu đường mời đi Campuchia. Lúc bấy giờ bác kiêm Tổng biên tập Người Hà Nội. Họ cho chúng tôi một chiếc xe tã quá. Xe màu vàng, mấy anh chị em công nhân làm đường cùng đi. Tôi bàn với bác: “Hay ta từ chối vậy!”. Nhưng Tô Hoài bảo: Cứ đi, các anh chị là người làm đường lao động chính, ta là lao động phụ ăn theo, sao lại đòi hỏi!. Vì mình là nhà báo chỉ đi để lấy tài liệu thôi mà! Tôi có ý định thì cứ đi nhưng đổi xe khác, ít nhất là xe com-măng-ca. Bác bảo: Thôi, đừng quấy rầy... sang Công Pông Chàm mới hay ý đồ của công ty: Vì đi bằng com-măng-ca thì bị bắn, bởi tàn quân của bọn Pôn Pốt. Còn đi xe làm đường rách tã, chúng biết là xe thợ cầu đường không có gì quan trọng nên không phục kích. Về sau chúng tôi mới hiểu “âm mưu” công ty cầu đường là muốn bảo vệ Tô Hoài, nhưng không dám nói ra, vì nói ra hành quân sẽ lo ngại và giảm “quân uy” chăng?
 Nhà văn Tô Hoài (trái) trò chuyện với nhà văn Vũ Tú Nam. |
Chuyện đời, chuyện văn
Tô Hoài là một nhà văn lão luyện ở Hà Nội, ngõ ngách, phong tục, tập quán bác am hiểu tường tận. Cuốn sách Chuyện cũ Hà Nội gần 300 trang, ông viết từ phố mới, phố xưa cho đến 36 phố phường, việc bắt rượu, tiếng rao đêm, thuế thân, thịt chó, đến trèo me, trèo sấu, rồi đào rượu, đào hát, đến bắt chuột, bẫy chim, chơi chim, rồi tàu điện đêm, đi phu mộ, chết đói... nghĩa là thượng vàng hạ cám Tô Hoài đều đưa được vào trang viết của mình.
Có lần có bạn đọc hỏi: Ông viết Chuyện cũ Hà Nội có mục đích gì?
Tô Hoài nghĩ suy và đáp:
- Hà Nội: Thủ đô nghìn năm của đất nước. Nơi chung đúc tinh hoa của cả nước. Mọi sự việc xảy ra ở đây đều mang tính cách tiêu biểu và điển hình văn hóa, chính trị, xã hội từng thời kỳ. Những chuyện cũ viết hầu hết khi nước ta còn bị thực dân Pháp đô hộ... Hà Nội: lầm than và quyết liệt thuở ấy, để lớp trẻ sau này có dịp so sánh đối chiếu với cuộc sống hôm nay.
Tô Hoài rất giản dị và chân tình. Một lần nhà thơ Xuân Diệu cùng đi Vĩnh Linh với tôi trong những ngày chiến tranh hạn chế “vùng cán xoong” đã nói với tôi: “Cung cách của Tô Hoài là cung cách của nhà văn lớn - lớn thì phải có tác phẩm nhiều cả về số lượng và chất lượng. Tô Hoài đạt cả hai tiêu chuẩn đó! Còn Nguyễn Tuân thì bảo: “Tô Hoài là một người có ý chí mạnh mẽ, đã viết cái gì thì không chịu bỏ dở, viết kỳ được mới thôi. Xem ra tác phẩm của anh ta tính theo đầu sách thì vô địch nhất nước đấy!”.
Có một lần ở nước ngoài, tôi và Tô Hoài gặp nhau.
Năm ấy mùa đông đầy tuyết trắng. Vào đầu xuân Quý Hợi (1983), tôi đi làm phim trao đổi văn hóa ở Bratislava về Liên Xô, còn bác Tô Hoài họp Hội nghị các nhà văn Á Phi Alger về; hai anh em tình cờ gặp nhau ở sân bay Maxơva, trên chuyến bay về Hà Nội, tôi đọc cho bác nghe câu “dân ca”: “Tô Hoài và Nguyễn Đình Thi/Hễ đi thực tế thì đi nước ngoài/Nguyễn Đình Thi cùng Tô Hoài/Hễ đi thực tế nước ngoài thì đi”. Bác cười bảo rằng thì 15 nước Cộng hòa thuộc Liên Xô, khi dịch “Dế mèn” thì Hội Nhà văn các nước ấy lại mời đích danh mình sang chơi, mình là phó Chủ tịch Nhà văn Á - Phi thì bạn bè 2 châu lục đó lại mời mình qua đó. Hôm nay (1983) gặp bác là tình cờ trên chuyến bay của hãng hàng không Aêrô-phơlốt vừa thử đường bay Nội Bài, đến Taskent là thủ đô Udơbêkistan, máy bay trục trặc xăng nhớt thế nào chưa cất cánh được, phải nằm chờ với bác ở Taskent ngót hai ngày đêm.
Chao ôi! Tết nhất sắp tới rồi mà chúng tôi vẫn lang thang đất khách quê người. Tôi cũng từng ăn Tết ở Trường Sơn thời chống Mỹ, nhưng đó là nhiệm vụ chiến đấu, còn đây lại phải ăn chực, nằm chờ ở hải ngoại... hai anh em vẫn uống cognac, cụng ly chào xuân. Các quan chức ngoại giao Tây có, ta có của nhiều nước đi trên máy bay, các nhà báo, thương gia... trên chuyến bay trắc trở này phải tức và “ghen” vì máy bay không cất cánh được mà chúng tôi vẫn cười vui và uống rượu tì tì...
Nhật ký đường xa
Bữa ấy chúng tôi mang quà Tết về nhà nên hành lý của Tô Hoài và tôi có nặng thêm năm, bảy cân. Nếu phải trả thì có đến 30 USD. Cô Rima và Inia ra tiễn, phiên dịch lại là: Cô cân hành lý nói các nhà văn thừa vài cân bản thảo, không phải tính thêm cước! Tô Hoài hôn Rima hai lần, trả ơn việc không phải trả cước phí.
Cũng may là Tết xa nhà “tha hương ngộ cố tri” chứ không thì biết làm gì cho hết thời gian chờ đợi. Hành khách đều phản ứng cho nên hãng hàng không phải đưa khách vào thành phố, ai muốn nghỉ khách sạn thì nghỉ, ai muốn tham quan, mua sắm thì đi. Bác Tô Hoài đã ở đây rồi, nên chỉ mình tôi đi thăm các thắng cảnh và di tích quanh quẩn gần thủ đô. Đây là một thành phố mới, mới hoàn toàn. Sau trận động đất cách đó vài thập niên gần như chỉ còn gạch vụn. Cả 15 nước cộng hòa của Liên Xô lúc ấy dồn sức người, sức của xây dựng lại. Cho nên nhà cửa, trụ sở, lâu đài đồ sộ hơn, quy hoạch đường sá rộng rãi thẳng tắp cây xanh.
Tôi dừng lại ở một cửa hàng bách hóa gần công viên, tuyết vẫn mơ màng bay ngập cả lối đi, tranh thủ còn ít đồng rúp mua rượu sâm nhung, pho-mát, nho khô... về làm quà Tết. Mua cho bác Nguyễn Tuân được một chai Ararát - giá tiền bằng mua một chiếc quạt tai voi và một bàn là. Thế là về nhà các bạn nói vui Tết này bác Nguyễn uống một cái quạt nhắm với bàn là Liên Xô vào bụng rồi đó!
Hôm sau lại lên máy bay. Đã có bia và rượu vang, với lại có chai rượu sâm dự trữ, nên không lo gì nữa.
Tôi và bác Tô Hoài lai rai và chuyện trò trong cơn say ngây ngất của mùa xuân, máy bay đến Nội Bài lúc nào không hay biết... và xa xa phía Bắc Ninh, Đình Bảng, tiếng trống hội hè đầu xuân vọng lại trong cảnh đầm ấm ở quê nhà.
Hôm ở Maxcơva, Tô Hoài tâm sự với tôi:
“Ngày trước còn trẻ, mình là tỷ phú về thời gian, nay mình tiết kiệm từng đồng xu nhỏ. Vì thế, ông có cả một pho tác phẩm đồ sộ gấp đôi tuổi mình, hơn 180 cuốn vừa truyện dài, bút ký, tạp văn, tự truyện, phê bình văn học, kịch bản phim... chưa nhà văn nào trên đất nước ta có sự nghiệp sáng tác đồ sộ như vậy! Từ cuốn sách tiêu biểu Dế mèn phiêu lưu ký đến cuối tiểu thuyết lịch sử mới đây Quê nhà viết về Cao Bá Quát, từ cuốn Cát bụi chân ai đến Chiều chiều, hơn 60 năm cầm bút, nhà văn Tô Hoài đã hiến dâng cho nền văn học nước nhà những tác phẩm để đời.
Quota thời gian
Trước Cách mạng tháng Tám, ông vừa viết văn vừa tham gia các phong trào hoạt động xã hội. Thời kỳ tiền khởi nghĩa, Tô Hoài sớm gia nhập Hội văn hóa Cứu quốc, viết báo bí mật tuyên truyền cách mạng.
Dù giữ nhiệm vụ quan trọng như lãnh đạo văn nghệ, tham luận ở nghị trường quốc hội hoặc diễn đàn quốc tế, khi bàn bạc công việc ở tổ dân phố đều đầy trách nhiệm. Bên ngoài, ông có vẻ nhạt nhẽo với mọi người, nhưng kỳ thực, tâm hồn ông rất sôi nổi và trẻ trung. Ông thường bảo: “Đối với các bạn viết, bạn đọc trẻ, mình rất sẵn sàng cả ngày nói chuyện”.
Đi tàu xe, ở khách sạn, xuống đồng ruộng, đâu đâu ông cũng lật sổ tay ghi chép, không bao giờ phí thì giờ và ở đâu ông cũng viết được, kể cả nằm bệnh viện, đi tham quan nước ngoài!.
Tô Hoài sống rất chân tình. Có người lại nói: “Ông ấy là đương kim vô địch Bắc Hà”. Cuộc đời của Tô Hoài có thể nói gắn bó với Hà Nội từ thuở thiếu niên cho đến bây giờ, đã “Mười năm khúc khích cười Đỗ Phủ”(2).
Đoàn Minh Tuấn