Quá trình hiện đại hoá nền văn học VN đã thay đổi dần vị trí và cơ cấu các thể loại văn học. Riêng giai đoạn xây dựng CNXH ở miền Bắc và hai cuộc kháng chiến kéo dài, thể bút ký xứng đáng được lên ngôi thì thể du ký bị đẩy lùi ra ngoại biên, dành tối ưu cho việc ghi nhận cổ vũ việc làm ăn và đánh giặc. Nhưng cảm hứng về núi sông đất nước, văn hoá phong tục thì vẫn thường trực trong các nhà văn, nhà thơ...
Không chỉ tiếp xúc với văn học phương Tây ta mới có thể du ký, mà từ cuối thế kỷ XVIII, ông cha ta đã có Thượng kinh ký sự của Hải Thượng Lãn Ông, Tây hành nhật ký của Phạm Phú Thứ…Thời Pháp thuộc mới có Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Dậu của Trương Vĩnh Ký, rồi Phạm Quỳnh mở chuyên mục du ký trên tạp chí Nam Phong.
Đời sống xã hội được cải thiện, du lịch trở thành một hoạt động văn hoá và kinh tế của đất nước, từ đó mà xuất hiện lớp độc giả thích đọc du ký để biết trước hoặc hình dung ra những vùng đất chưa qua...
Tôi đọc liền mạch ba cuốn du ký của cùng tác giả Phan Quang: Bên mộ vua Tần, Thơ thẩn Paris, Chia tay trên sông do NXB Kim Đồng ấn hành (tháng 11/2010). Phan Quang là nhà báo lão thành, do nhiệm vụ mà ông được đi nhiều đến các địa danh nổi tiếng và xa lạ trên trái đất. Ông đã đến đất nước được mang tên xích đạo (Equador) và được đặt hai chân lên hai bán cầu được phân định chia đôi quảng trường lát đá, được tặng bằng Hiệp sĩ Senor, người đã đặt chân đến Mitad del Mundo (trung tâm thế giới) cũng như ông đã được coi là hảo hán vài lần trên Vạn lý trường thành.
Ba cuốn du ký, mỗi cuốn gần 250 trang, chứa đựng khoảng 17 - 18 bài du ký, vậy là trên 50 bài, 50 điểm du lịch. Tôi thử tách ra một bài có cái tên hấp dẫn như bài: Marrakech chợ đêm và nhạc Trịnh để bạn đọc thẩm định tài nắm bắt thông tin, miêu tả chúng xác thực, sinh động của một nhà báo; quan sát, nhận định đặc trưng phong tục của một nhà nghiên cứu văn hoá; cảm nghĩ riêng, tầm văn hoá của một nhà văn. Theo tôi, đó là mấy nét cơ bản cần có của người viết du ký.
 Ba cuốn du kí của Phan Quang. |
Với du khách, nhu cầu đầu tiên là được biết cái xa lạ của nơi đến. Marrakech là cố đô của vương quốc Maroc, thuộc Bắc Phi, ở rìa sa mạc. Căn cứ vào nước da đen sậm, nói tiếng “Tây bồi” của những người lính Maroc đánh thuê trong quân đội Pháp thời kháng chiến, bạn đọc cao tuổi hẳn hình dung đó là một xứ sở khô cằn, nóng bỏng… nhưng: “Không ngờ nhìn xuống thấy đường loang loáng ngập một lớp nước mỏng... Càng ngạc nhiên khi cô tiếp viên hàng không thông báo: nhiệt độ bên ngoài là 12 độ C. Sau mưa, hừng lên một vệt nắng quái trước khi hoàng hôn trùm xuống thành phố, không ngăn nổi cơn gió lạnh tái tê. Marrakech là kinh đô của nước Maroc từ thế kỷ 11. Một thành phố với nhiều công trình tráng lệ, lắm du khách viếng thăm. Nằm xế chân rặng núi Atlas hùng vĩ, đỉnh và sườn quanh năm tuyết phủ trắng nổi danh từ thời thần thoại…”. Cứ vậy, vừa khái quát vừa chi tiết, tác giả cho ta thấy một đất nước được thiên nhiên ưu đãi 3.500 cây số bờ biển chạy dài từ Nam Địa Trung Hải nối với Đông Đại Tây Dương, điểm nối là eo biển Gibralta ngăn châu Âu và châu Phi rộng chưa tới 15km, nước sâu và kín gió. Dân số 27 triệu mà có tới 24 cảng biển, 27 sân bay, khí hậu ôn hòa nhờ hơi biển và rặng núi lớn Atlas chắn cát sa mạc Sahara. 27 triệu người sống trên một diện tích rộng gấp 2,5 diện tích nước ta.
Cái đặc sắc nữa là Chợ đêm Marrakech, tên gọi chính thức là Không gian văn hoá ở Quảng trường Jemaa el –Fna, là một trong 19 di sản văn hoá phi vật thể của loài người được UNESCO công nhận đợt đầu, đồng thời với Kinh dịch của người Trung Quốc, kịch Nô của Nhật Bản, Hội Carnaval ở Bolivia...
Rồi Phan Quang phác họa những nét sinh hoạt độc đáo của chợ. Kết bài là câu chuyện bất ngờ nhưng đầy tính nhân văn và dân tộc với những con người đang ở xa Tổ quốc.
Chất văn thấm đậm tình người đến dòng cuối của bài du ký, sau khi ta được đọc những dòng du ký của một nhà báo, nhà văn có tầm và có tâm với thể loại này. Bạn có thể đọc thêm Tiếng trống điện Thiên Hoàng (Nhật) hoặc cùng tác giả Trầm ngâm bên mộ vua Tần, Có một quán rượu mang tên Van Gogh…
NXB Kim Đồng có sáng kiến xuất bản tủ sách Văn học du ký, mở đầu ròn rã bằng 3 tác phẩm của Phan Quang, phải chăng là tín hiệu vui cho những độc giả yêu thích thể dạng này!
Vân Long