Tiếp cận công tác dân số theo suốt vòng đời: Cách làm sáng tạo từ cơ sở

Trong giai đoạn mới, công tác dân số không còn chỉ tập trung vào kế hoạch hóa gia đình mà hướng tới giải quyết đồng bộ các vấn đề về mức sinh, giới tính khi sinh, già hóa và chất lượng dân số. Từ thực tiễn triển khai tại cơ sở, Ninh Bình đang từng bước đưa chính sách dân số đến gần hơn với người dân, gắn công tác dân số với chăm sóc sức khỏe và mục tiêu phát triển bền vững.

Chăm sóc sức khỏe dân số theo vòng đời

Ninh Bình đang từng bước chuyển trọng tâm công tác dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển. 

Bà Tạ Thị Hoa, Chi cục trưởng Chi cục Dân số và Trẻ em tỉnh Ninh Bình, cho biết địa phương xác định triển khai Luật Dân số là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị. Theo đó, công tác dân số được chuyển mạnh từ tư duy kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm duy trì mức sinh thay thế, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số.

“Đưa chính sách dân số đến tận cơ sở” cũng được xác định là một trong những hướng triển khai quan trọng, gắn công tác dân số với mục tiêu phát triển bền vững của tỉnh. Theo bà Hoa, hằng năm, các chỉ tiêu về công tác dân số của tỉnh cơ bản đều đạt và có chỉ tiêu vượt kế hoạch được giao.

Các kết quả bước đầu cho thấy hướng đi này đang được cụ thể hóa. Sáu tháng đầu năm, tỷ lệ sàng lọc trước sinh của tỉnh đạt trên 50,5%, vượt chỉ tiêu kế hoạch năm; sàng lọc sơ sinh đạt trên 56%. Tỷ lệ người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ đạt 32%, bằng 80% chỉ tiêu cả năm.

Cùng với triển khai Luật Dân số, tỉnh chú trọng đưa các hoạt động chăm sóc sức khỏe, nâng cao chất lượng dân số về gần người dân hơn. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh tổ chức 46 hội nghị tập huấn chuyên môn, trong đó 40 hội nghị dành cho 4.482 cộng tác viên dân số tại 100% xã, phường. Hơn 60.000 tờ gấp tuyên truyền về nâng cao chất lượng dân số cũng được phát hành.

Một cách làm đáng chú ý được triển khai tại xã Phát Diệm là tiếp cận công tác dân số theo suốt vòng đời. Địa phương phối hợp với Chi cục Dân số và Trẻ em tỉnh tổ chức tập huấn cho đội ngũ cơ sở, đồng thời quan tâm cả trẻ em và người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số.

Theo bà Trần Thị Huế, Phó Giám đốc Trạm Y tế xã Phát Diệm, địa phương triển khai từ chăm sóc sức khỏe sinh sản, tư vấn trước hôn nhân, chăm sóc bà mẹ, trẻ em đến sàng lọc trước sinh, sơ sinh và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Đến nay, tỷ lệ phụ nữ được sàng lọc trước sinh đạt trên 89%, sàng lọc sơ sinh trên 82%, tư vấn tiền hôn nhân đạt 51%.

Đây là cách tiếp cận đáng chú ý bởi thay vì chờ phát sinh vấn đề mới can thiệp, nhiều dịch vụ được đưa vào từng giai đoạn của cuộc đời, từ trước hôn nhân, trước sinh, sơ sinh đến tuổi già.

Đa dạng cách truyền thông, bám sát từng hộ gia đình

Ở khu vực đô thị, phường Phủ Lý lựa chọn cách làm gần dân hơn thông qua nhiều kênh truyền thông. Trạm Y tế phường phối hợp với các ban, ngành, đoàn thể và tổ dân phố tuyên truyền về mức sinh, bình đẳng giới, không lựa chọn giới tính thai nhi, chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên, tư vấn khám sức khỏe trước kết hôn và sàng lọc trước sinh, sơ sinh.

Điểm đáng chú ý là truyền thông không chỉ thực hiện trên hệ thống phát thanh mà được kết hợp với mạng xã hội, tư vấn trực tiếp tại cộng đồng và hộ gia đình, lồng ghép trong các cuộc họp tổ dân phố, sinh hoạt đoàn thể.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, phường Phủ Lý đã phát hơn 20 tin, bài trên hệ thống loa truyền thanh; tư vấn trực tiếp cho hơn 1.000 lượt hộ gia đình; đăng hơn 60 bài tuyên truyền trên mạng xã hội và tập huấn cho 69 lượt cán bộ, cộng tác viên dân số.

Cách làm này giúp nội dung dân số không chỉ dừng ở những khẩu hiệu chung mà gắn với những vấn đề cụ thể của từng nhóm dân cư: thanh niên cần tư vấn sức khỏe trước hôn nhân, phụ nữ mang thai cần được sàng lọc, trẻ sơ sinh cần phát hiện sớm bệnh tật và người cao tuổi cần được quản lý sức khỏe định kỳ.

Củng cố mạng lưới cộng tác viên từ cơ sở

Một trong những yếu tố được Ninh Bình xác định có ý nghĩa quan trọng là đội ngũ làm công tác dân số tại cơ sở. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh tiếp tục củng cố mạng lưới cộng tác viên, nâng cao năng lực và bảo đảm chính sách đối với lực lượng này.

Năm 2025, HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết số 28/2025/NQ-HĐND quy định mức chi bồi dưỡng hằng tháng cho cộng tác viên dân số trên địa bàn, áp dụng thống nhất từ ngày 1/1/2026. Cùng với đó, tỉnh tiếp tục chú trọng cập nhật dữ liệu dân số để có cơ sở hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực phù hợp.

Từ những cách làm ở Phát Diệm và Phủ Lý có thể thấy, nâng cao chất lượng dân số không chỉ nằm ở việc đạt một vài chỉ tiêu chuyên môn. Điều quan trọng là các dịch vụ và thông tin về sức khỏe được đưa đến gần người dân, được triển khai liên tục và phù hợp với từng giai đoạn của cuộc đời.

Năm 2026, Ninh Bình đặt mục tiêu nâng tuổi thọ trung bình lên 75,5 tuổi; 40% nam, nữ thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn; 50% người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần mỗi năm; 50% phụ nữ mang thai được tầm soát trước sinh và 70% trẻ sơ sinh được tầm soát các bệnh bẩm sinh phổ biến. Đến năm 2030, nhiều chỉ tiêu tiếp tục được nâng lên, trong đó tỷ lệ người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ hướng tới 100%, tư vấn và khám sức khỏe trước kết hôn 90%, sàng lọc sơ sinh 90%.

Những mục tiêu này cho thấy công tác dân số ở Ninh Bình đang được đặt trong mối liên hệ rộng hơn với chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội và phát triển nguồn nhân lực. Khi các hoạt động được triển khai từ cơ sở và theo suốt vòng đời, nâng cao chất lượng dân số không còn là nhiệm vụ riêng của ngành dân số mà trở thành một phần thiết thực của chăm sóc và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.