Trong khuôn khổ chương trình "Trung thu 2026 - Sắc màu Di sản Văn hóa" tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, trích đoạn hát xẩm tạo nên một khoảng không gian đậm chất dân gian.
Những nghệ nhân ngồi trên chiếu, bên đàn nhị, trống và phách, tái hiện cách diễn xướng gần gũi vốn gắn với đời sống bình dân.
Nghệ nhân biểu diễn hát xẩm tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ảnh: Tuấn Anh
Không cần một sân khấu cầu kỳ, tiếng đàn, tiếng phách và lời ca mộc mạc vẫn thu hút người xem. Nhiều du khách, trong đó có khách quốc tế và trẻ nhỏ, chăm chú theo dõi và ghi lại màn trình diễn.
Du khách chăm chú theo dõi trích đoạn hát xẩm. Ảnh: Tuấn Anh
Theo nhịp phách tìm về tiếng xẩm
Nhịp phách đều đặn giữ tiết tấu cho câu hát, hòa cùng tiếng đàn và giọng xẩm tạo nên âm sắc rất riêng. Trong một không gian hiện đại như bảo tàng, những âm thanh tưởng chừng quen thuộc ấy lại gợi mở câu chuyện về một hình thức diễn xướng từng hiện diện gần gũi trong đời sống người Việt.
Tiếng phách giữ nhịp cho những câu xẩm mộc mạc. Ảnh: Tuấn Anh
Đàn nhị là một trong những nhạc cụ tạo nên màu sắc đặc trưng của xẩm. Tiếng đàn khi dìu dặt, khi day dứt, nâng đỡ giọng hát và dẫn dắt cảm xúc của người nghe.
Tiếng đàn nhị hòa cùng nhịp phách trong màn diễn xẩm. Ảnh: Tuấn Anh
Hát xẩm từng phổ biến tại nhiều tỉnh, thành phía Bắc, gắn với những không gian đông người như chợ, bến nước, đường phố. Lời xẩm lấy chất liệu từ đời sống, ca dao, tục ngữ và thơ ca, chuyển tải những câu chuyện về tình người, đạo lý, cảnh đời, đồng thời có cả tiếng cười châm biếm những thói hư, tật xấu.
Nhạc cụ mộc mạc tạo nên tiết tấu đặc trưng của hát xẩm. Ảnh: Tuấn Anh
Từ không gian đời thường đến bảo tàng
Trong đời sống truyền thống, nghệ nhân xẩm thường tìm đến nơi đông người để cất tiếng hát. Vì thế, xẩm không bị giới hạn trong một sân khấu cố định mà có khả năng thích nghi với nhiều không gian khác nhau.
Ở Hà Nội, một dấu ấn đặc biệt là xẩm tàu điện. Những người hát xẩm từng cất tiếng trên các chuyến tàu và khu vực bến tàu, để tiếng hát, tiếng nhị, tiếng phách hòa vào nhịp sống phố phường. Không gian biểu diễn ấy góp phần tạo nên một nét riêng trong đời sống văn hóa đô thị Hà Nội.
Phần trình diễn tái hiện những hình ảnh đời thường, gợi nhớ không gian chợ quê và phố thị – nơi tiếng xẩm từng vang lên giữa dòng người qua lại.
Hình ảnh gánh hàng gợi lại không gian diễn xướng xẩm xưa. Ảnh: Tuấn Anh
Những đạo cụ giản dị như quang gánh, mẹt hàng, thức quà quê giúp màn diễn trở nên gần gũi, đưa người xem trở lại bối cảnh đời sống từng nuôi dưỡng nghệ thuật hát xẩm.
Không gian đời thường được tái hiện bên câu hát xẩm. Ảnh: Tuấn Anh
Xẩm vì thế không chỉ là câu hát mà còn gắn với một không gian văn hóa cộng đồng. Người hát và người nghe gần như không có khoảng cách, cùng gặp nhau trong tiếng đàn, tiếng phách và những câu chuyện đời thường.
Người diễn và người xem gần nhau trong không gian xẩm mộc mạc. Ảnh: Tuấn Anh
Để tiếng phách còn ngân
Sau những giai đoạn mai một, nghệ thuật hát xẩm đang được phục hồi thông qua hoạt động sưu tầm, truyền dạy, biểu diễn và tổ chức các chương trình giới thiệu tới công chúng. Tại Ninh Bình, hát xẩm ở huyện Yên Mô, huyện Kim Sơn (cũ) và thành phố Ninh Bình được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022, thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian.
Cùng năm, các hoạt động liên hoan và hội thảo chuyên môn được tổ chức nhằm đánh giá thực trạng, trao đổi giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị hát xẩm trong đời sống đương đại.
Tiếng xẩm được trao truyền trong một không gian gần gũi với công chúng. Ảnh: Tuấn Anh
Từ những không gian bình dị của đời sống xưa đến sân bảo tàng hôm nay, cách thức trình diễn có thể đổi thay, nhưng tiếng phách, tiếng đàn và câu xẩm vẫn là sợi dây nối công chúng với di sản.
Việc đưa xẩm đến những chương trình trải nghiệm trực tiếp cũng tạo thêm cơ hội để trẻ em, du khách trong và ngoài nước tiếp xúc với nghệ thuật truyền thống một cách tự nhiên.
