Thuốc thử nghiệm giúp trẻ hóa tế bào gan, mở ra hy vọng đẩy lùi bệnh Alzheimer

Các nhà khoa học tại Trường Y Keck thuộc Đại học Nam California (USC) (Mỹ) vừa công bố phát hiện bất ngờ rằng gan có thể đóng vai trò then chốt trong cuộc chiến chống lại căn bệnh Alzheimer và các vấn đề tim mạch ở tuổi già. 

Công trình nghiên cứu trên được đăng trên tạp chí Journal of Biological Chemistry, cho thấy một loại thuốc thử nghiệm mang tên Cinaciguat đã thành công trong việc đảo ngược nhiều dấu hiệu lão hóa ở các tế bào chuyên lọc máu trong gan của chuột già. 

"Nhà máy" giải độc bị lãng quên

Từ lâu, gan vốn được biết đến như cơ quan giải độc chủ chốt của cơ thể, nhưng vai trò của nó hóa ra còn rộng lớn hơn nhiều. Cơ quan này liên tục làm sạch dòng máu, điều tiết lượng cholesterol và xử lý những chất có hại nếu tích tụ quá lâu. 

Theo nhóm nghiên cứu, khi tuổi tác gia tăng, những chức năng thiết yếu ấy không sụp đổ ngay lập tức mà suy giảm âm thầm, để rồi tạo ra tác động cộng dồn nặng nề theo năm tháng.

Trọng tâm của công trình này đặt vào nhóm tế bào nội mô xoang gan, vốn ít được giới chuyên môn chú ý. Chúng đảm nhận nhiệm vụ lót phía bên trong các mạch máu nhỏ ở gan và sở hữu hệ thống lỗ li ti dày đặc tựa như những chiếc mắt sàng. 

Nhờ các khoảng trống này, những phân tử có kích thước lớn trong máu mới có cơ hội tiếp cận tế bào gan để được xử lý và đào thải. Đáng tiếc là theo thời gian, những lỗ lọc ấy dần thu hẹp rồi khép kín hoàn toàn, khiến các chất cặn bã khó lòng thoát khỏi dòng máu. 

Một trong số đó chính là amyloid-beta, loại protein tai tiếng có xu hướng tích tụ thành các mảng bám nguy hiểm trong não bộ của người mắc bệnh Alzheimer. Các quan sát trước đây từng ghi nhận khả năng thải amyloid-beta của gan suy yếu dần theo tuổi tác, khiến các chuyên gia hoài nghi việc thu hẹp lỗ lọc ở nhóm tế bào nội mô chính là nguyên nhân cốt lõi. 

Để kiểm chứng giả thuyết này, đội ngũ nghiên cứu đã cho những con chuột già sử dụng thuốc Cinaciguat trong khoảng thời gian 2 tuần, rồi tiến hành đối chiếu với các nhóm chuột không điều trị. Kết quả thu được thực sự đáng kinh ngạc, khi loại thuốc này đã mở rộng trở lại các lỗ lọc, khôi phục hoàn toàn cấu trúc lẫn chức năng của tế bào. 

Nồng độ amyloid-beta lưu cữu trong máu nhờ thế mà giảm đi khoảng một nửa, tiến sát ngưỡng của những con chuột trẻ tuổi. Không dừng lại ở đó, loại thuốc này còn mang lại một bất ngờ lớn khác khi kéo chỉ số cholesterol xấu xuống mức tương đương ở cơ thể trẻ.

Lối đi mới vượt qua hàng rào máu não

Ban đầu, các nhà khoa học chỉ xem cholesterol xấu là thông số đối chứng, vì cho rằng hạt mỡ này vốn đủ nhỏ để rời khỏi máu mà không cần qua hệ thống lỗ lọc. Tuy nhiên, thực tế quan sát đã buộc họ phải đào sâu tìm hiểu mối liên kết giữa nhóm tế bào nội mô và tế bào gan. 

Họ phát hiện một chuỗi tín hiệu sinh hóa hoàn toàn mới chưa từng được mô tả trước đó. Cụ thể, thuốc Cinaciguat kích hoạt một loại enzyme đặc biệt trong tế bào nội mô, khiến chúng tiết ra yếu tố tăng trưởng HB-EGF để phát tín hiệu cho tế bào gan. 

Nhờ đó, tế bào gan thay đổi bề mặt để gia tăng khả năng bắt giữ cả cholesterol xấu lẫn amyloid-beta. Ở cơ thể lớn tuổi, tế bào nội mô đã đánh mất khả năng sản sinh chất này và loại thuốc thử nghiệm đã bù đắp thành công sự thiếu hụt đó.

Đây được xem là nghiên cứu tiên phong chứng minh một liệu pháp y học có thể khôi phục trọn vẹn hình thái lẫn công năng của tế bào nội mô xoang gan. Thành tựu này đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới mẻ trước bài toán điều trị bệnh Alzheimer vốn đang lâm vào ngõ cụt. 

Thống kê cho thấy, các loại thuốc tấn công trực tiếp vào não bộ từng ghi nhận tỷ lệ thất bại trong thử nghiệm lâm sàng lên đến khoảng 98%. Trở ngại lớn nhất nằm ở hàng rào máu não kiên cố, vừa bảo vệ mô thần kinh vừa ngăn cản dược chất tiếp cận mục tiêu. 

Việc hướng mũi nhọn tấn công về phía gan thay vì cố gắng vượt qua hàng rào máu não được đánh giá là con đường dễ dàng và mang lại hiệu quả trị liệu đầy triển vọng.

Dù vậy, các tác giả cũng thẳng thắn nhìn nhận công trình hiện mới chỉ dừng lại ở giai đoạn bước đầu. Thí nghiệm được tiến hành trên những con chuột lão hóa khỏe mạnh thay vì mô hình bệnh lý thực thụ và mức độ hiệu quả khi áp dụng lên con người vẫn là dấu hỏi lớn. 

Sự sụt giảm của protein trong máu chưa đồng nghĩa với việc các mảng bám trong não sẽ tự động tiêu biến hay chứng suy giảm nhận thức được ngăn chặn. 

Dẫu vậy, nhóm nghiên cứu vẫn tràn đầy hy vọng khi các dữ liệu dịch tễ học trước đó đều củng cố mối liên hệ mật thiết giữa tuổi tác, tổn thương gan và nguy cơ mắc bệnh Alzheimer. Trong thời gian tới, họ sẽ tiếp tục mở rộng thử nghiệm để đánh giá chính xác khả năng bảo vệ thần kinh của hợp chất này.