Thông tin trên được công bố tại hội thảo kỹ thuật "Hiệu quả ban đầu của quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam dựa trên kết quả nghiên cứu" do Trường Đại học Y tế công cộng tổ chức hôm nay 29/9 tại Hà Nội.
Điểm bán đóng cửa, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử giảm
Theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, từ năm 2025 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Quy định có hiệu lực từ ngày 1/1/2025.
Nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng đã triển khai nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng sử dụng, bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng sau khi quy định cấm có hiệu lực.
PGS.TS Lê Thị Thanh Hương - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng phát biểu. Ảnh: Thái Bình
Từ tháng 9 - 12/2025, nhóm nghiên cứu khảo sát 2.462 sinh viên từ 18-24 tuổi tại các trường đại học ở Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TPHCM; thực hiện phỏng vấn sâu 24 sinh viên và quan sát 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trước khi lệnh cấm có hiệu lực.
Kết quả cho thấy 3,3% sinh viên được khảo sát đang sử dụng thuốc lá điện tử và 0,8% sử dụng thuốc lá nung nóng. Đáng chú ý, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong nhóm thanh thiếu niên, thanh niên được khảo sát đã giảm so với các nghiên cứu trước, từ khoảng 7% năm 2020 và 13% năm 2021 xuống 9% năm 2023 và còn 3,3% năm 2025.
Thay đổi rõ nét cũng được ghi nhận tại các điểm bán. Trong 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TPHCM, có 81 cửa hàng, tương đương 64,3%, đã đóng cửa tại địa điểm từng ghi nhận kinh doanh. Khoảng 35%, tương đương 44 cửa hàng, chuyển sang bán trực tuyến; chỉ một cửa hàng duy trì đồng thời hình thức bán trực tiếp và trực tuyến.
Theo TS Nguyễn Thị Bích Thảo, đại diện nhóm nghiên cứu, những kết quả này cho thấy hoạt động bán công khai tại các địa điểm được khảo sát đã giảm đáng kể sau khi quy định cấm có hiệu lực.
Tuy nhiên, việc khoảng một phần ba số cửa hàng chuyển sang bán trực tuyến cũng cho thấy hoạt động kinh doanh không hoàn toàn biến mất mà đang có xu hướng dịch chuyển sang một kênh khác.
Quảng cáo công khai giảm, nhưng cần quan tâm đến quảng cáo và giao dịch trên mạng xã hội, sàn TMĐT
Bên cạnh việc khảo sát các điểm bán trực tiếp, nhóm nghiên cứu cũng theo dõi dữ liệu trực tuyến trong giai đoạn từ tháng 1/2024 - 2/2026 trên một số nền tảng mạng xã hội.
Kết quả cho thấy số bài đăng liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và tỷ trọng nội dung thuộc nhóm quảng cáo, bán sản phẩm đều có xu hướng giảm sau khi Nghị quyết 173 được ban hành và có hiệu lực.
Tuy nhiên, môi trường trực tuyến vẫn là một nguồn phơi nhiễm đáng chú ý đối với người trẻ. Trong 30 ngày trước thời điểm khảo sát, 38,1% sinh viên cho biết từng nhìn thấy quảng cáo thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; 32,9% từng nhận được lời mời dùng thử hoặc khuyến mại.
Thuốc lá điện tử 'trá hình' trong những hình ảnh đẹp đẽ, bắt mắt giới trẻ. Ảnh: Thái Bình
Dù các con số này thấp hơn mức phơi nhiễm quảng cáo được ghi nhận trong một số khảo sát trước đây, với khoảng 73% năm 2020 và 67% năm 2024, kết quả nghiên cứu cho thấy quảng cáo và tiếp cận sản phẩm trên môi trường số vẫn chưa biến mất.
Đáng chú ý, phỏng vấn sâu cho thấy người bán đang sử dụng nhiều cách thức để né các công cụ kiểm duyệt trên nền tảng số.
Sản phẩm có thể được đăng dưới tên gọi khác, hình ảnh được thay thế hoặc ngụy trang để tránh bị nhận diện. Chẳng hạn, tinh dầu thuốc lá điện tử được giới thiệu dưới tên "tinh dầu xịt phòng"; thiết bị hút được ghép hoặc thay bằng hình ảnh của sản phẩm khác.
Một số sinh viên cho biết từng nhìn thấy sản phẩm được rao bán dưới những tên như "đầu bàn chải điện", "tinh dầu", trong khi hình ảnh và loại chai vẫn cho thấy đây là sản phẩm thuốc lá điện tử. Có trường hợp người bán sử dụng hình ảnh máy cạo râu để che hình ảnh thiết bị hút.
Một cách thức khác là chuyển giao dịch từ không gian công khai sang tin nhắn riêng. Khi nội dung quảng cáo không còn được đăng trực tiếp, người mua có thể tiếp tục liên hệ với người bán qua các kênh trao đổi riêng để tìm hiểu, đặt mua sản phẩm.
Theo TS Nguyễn Thị Bích Thảo, những thay đổi này cho thấy việc thực thi quy định cấm không chỉ cần tập trung vào các điểm bán trực tiếp mà còn phải quan tâm đến quảng cáo và giao dịch trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử.
"Việc đổi tên sản phẩm, ngụy trang hình ảnh và chuyển giao dịch sang tin nhắn riêng khiến hoạt động mua bán vẫn có thể tiếp diễn dù quảng cáo công khai giảm" - TS Thảo cho hay.
Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả nhận định quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bước đầu ghi nhận những chuyển biến trong kiểm soát các sản phẩm này. Song, những bằng chứng thu được cũng cho thấy hoạt động kinh doanh đang thích ứng với quy định mới và dịch chuyển sang những hình thức khó nhận diện, khó giám sát hơn.
TS Nguyễn Thị Bích Thảo, đại diện nhóm nghiên cứu Trường Đại học Y tế Công cộng trình bày kết quả nghiên cứu tại hội thảo. Ảnh: NP
Kinh nghiệm quốc tế: Kiểm soát từ nguồn cung đến môi trường số
Tại hội thảo, bà Đoàn Thu Huyền - Giám đốc Quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids, chia sẻ kinh nghiệm thực thi quy định cấm thuốc lá điện tử tại một số quốc gia trong khu vực, trong đó nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát nguồn cung và tăng cường quản lý trên môi trường số.
Tại Singapore, việc thực thi lệnh cấm thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới được triển khai với sự phối hợp của nhiều cơ quan, tập trung kiểm soát từ nhập khẩu, buôn lậu đến bán, tàng trữ và sử dụng. Theo thông tin được chia sẻ tại hội thảo, riêng trong quý II/2025, hơn 2.000 tin đăng vi phạm trên môi trường mạng đã bị gỡ bỏ, gấp 5 lần quý trước.
Tại Lào, lệnh cấm toàn diện đối với nhập khẩu, phân phối, bán và sử dụng thuốc lá điện tử cùng các sản phẩm liên quan được áp dụng từ năm 2021. Trong chương trình thí điểm tại Luang Prabang từ tháng 7 đến tháng 12/2024, Bộ Y tế Lào phối hợp với WHO và Meta xác định, báo cáo và gỡ bỏ các trang, nhóm bán thuốc lá điện tử trên Facebook và Instagram.
Từ những kinh nghiệm này, bà Đoàn Thu Huyền cho rằng Việt Nam cần ưu tiên kiểm soát nguồn cung, xác định rõ cơ quan đầu mối và áp dụng chế tài phù hợp với từng hành vi vi phạm. Phạm vi quản lý cần bao quát toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, phân phối đến tàng trữ và sử dụng.
TS Trần Khánh Thu, Giám đốc Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế) phát biểu. Ảnh: NP
Theo bà Huyền, việc xử lý ngay từ nguồn, tập trung vào nhà nhập khẩu, nhà sản xuất, nhà phân phối và các sản phẩm buôn lậu có thể giúp ngăn một lượng lớn sản phẩm tiếp tục được đưa ra thị trường, thay vì chỉ xử lý từng người bán hoặc người sử dụng.
Bên cạnh đó, cần giao rõ trách nhiệm và thẩm quyền cho cơ quan đầu mối trong kiểm tra, tịch thu, bắt giữ và áp dụng mức xử phạt phù hợp với tính chất, mức độ và hành vi vi phạm.
Một nội dung được nhấn mạnh là cần khắc phục các khoảng trống trong quản lý hoạt động mua bán trên môi trường mạng. Các nền tảng số cần có cơ chế gỡ bỏ nhanh nội dung vi phạm, phối hợp cung cấp bằng chứng và truy vết người bán. Trách nhiệm của các nền tảng trong kiểm soát quảng cáo, mua bán và phân phối thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên môi trường mạng cũng cần được xác định rõ.
Bà Đoàn Thu Huyền - Giám đốc Quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids, chia sẻ kinh nghiệm thực thi quy định cấm thuốc lá điện tử tại một số quốc gia trong khu vực. Ảnh: NP
TS Trần Khánh Thu, Giám đốc Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế), cho biết mục tiêu của ngành Y tế nói chung và Quỹ Phòng bệnh nói riêng là bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe người dân, đặc biệt là sức khỏe của thế hệ trẻ, thanh thiếu niên trong những năm tới.
"Chúng tôi mong muốn, từ những chia sẻ của các chuyên gia, những bài học kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn một năm triển khai các quy định này, chúng ta sẽ có thêm những kiến thức quý báu để tiếp tục thực hiện các nghiên cứu, đánh giá trong những năm tiếp theo.
Qua đó, làm sao để các quy định về cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ngày càng đi vào cuộc sống, hướng tới mục tiêu của ngành Y tế và các chính sách là nâng cao sức khỏe người dân, đặc biệt là sức khỏe của thế hệ trẻ, thanh thiếu niên trong những năm tới" - TS Trần Khánh Thu nói.
