Thuốc lá điện tử 'né lệnh cấm' bằng các chiêu bán hàng tinh vi trên không gian mạng

Sáng 4/11, Trường Đại học Y tế công cộng tổ chức Hội thảo truyền thông về thực trạng bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam sau khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực. Hội thảo diễn ra tại TP Hồ Chí Minh, trong khuôn khổ dự án nghiên cứu do Quỹ Hành động vì trẻ em không thuốc lá (TFKAF) tài trợ.

Các kết quả nghiên cứu được công bố tại hội thảo cho thấy, quy định cấm triển khai từ năm 2025 đã tạo ra những chuyển biến tích cực, hạn chế hoạt động kinh doanh và quảng cáo công khai các sản phẩm này. Tuy nhiên, hoạt động mua bán chưa chấm dứt mà đang dịch chuyển sang những hình thức khó nhận diện hơn, đặc biệt trên mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến.

Gần 35% điểm bán thuốc lá điện tử chuyển sang kinh doanh trực tuyến

Báo cáo tại hội thảo, TS. Nguyễn Thị Bích Thảo cho biết, năm 2025, Trường Đại học Y tế công cộng thực hiện nghiên cứu khảo sát 2.462 sinh viên, quan sát 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và phỏng vấn sâu 24 sinh viên.

Kết quả cho thấy, 64,3% số cửa hàng được khảo sát (81 cửa hàng) đã đóng cửa tại địa điểm kinh doanh trước đó; 34,9% (44 cửa hàng) chuyển sang bán hàng trực tuyến và 0,8% (1 cửa hàng) vẫn duy trì cả hình thức bán trực tiếp lẫn trực tuyến.

Những con số này cho thấy hoạt động bán công khai tại các địa điểm khảo sát đã thu hẹp đáng kể. Tuy nhiên, việc gần 35% cửa hàng chuyển sang kinh doanh trực tuyến đặt ra thách thức mới đối với công tác giám sát và thực thi quy định cấm.

Nghiên cứu định tính cũng ghi nhận nhiều phương thức quảng cáo, bán hàng ngụy trang trên các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội. Một số sản phẩm được giới thiệu dưới tên gọi các mặt hàng thông thường như bàn chải điện, máy cạo râu, tinh dầu thơm phòng nhằm né tránh cơ chế kiểm duyệt. Giao dịch có thể được chuyển sang tin nhắn riêng hoặc các ứng dụng liên lạc.

Đáng chú ý, dù tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trong nhóm sinh viên được khảo sát lần lượt là 3,3% và 0,8%, vẫn có 38,1% sinh viên tiếp xúc với quảng cáo, khuyến mại thuốc lá điện tử trong thời gian nghiên cứu. Facebook là kênh được ghi nhận nhiều nhất, chiếm 65,2% trong nhóm sinh viên có tiếp xúc.

Dữ liệu giám sát trực tuyến cũng ghi nhận số bài đăng quảng cáo, giới thiệu bán hàng công khai giảm mạnh sau lệnh cấm: YouTube giảm 88,4%, Twitter/X giảm 68,6% và Facebook giảm 54,2%. Tuy nhiên, sự suy giảm nội dung công khai không đồng nghĩa hoạt động quảng cáo, kinh doanh đã chấm dứt.

Phát hiện 403 đường link có dấu hiệu vi phạm trên không gian mạng

Bổ sung bằng chứng về thực trạng này, ThS. Nguyễn Hạnh Nguyên, đại diện Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam cho biết kết quả giám sát quảng cáo, tiếp thị thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng năm 2026 ghi nhận 403 đường link có dấu hiệu vi phạm qua hai đợt rà soát.

Các nội dung xuất hiện trên 5 nền tảng, gồm Facebook (122 đường link), Instagram (114), website (81), TikTok (75) và YouTube (11).

Đáng chú ý, chỉ 31/403 nội dung (7,7%) sử dụng trực tiếp từ khóa "thuốc lá điện tử" hoặc "thuốc lá nung nóng". Phần lớn sử dụng những cách gọi khác như "pod", "vape", "juice", "máy thở", "nước ép" hoặc các biến thể từ khóa để hạn chế khả năng bị nhận diện.

Thực tế này cho thấy, việc giám sát chỉ dựa trên tên gọi chính thức của sản phẩm có thể bỏ sót nhiều nội dung quảng cáo, tiếp thị và chào bán. Các tài khoản vi phạm còn có thể xóa nội dung, đổi tên, tạo tài khoản mới hoặc chuyển giao dịch sang kênh liên lạc riêng, gây khó khăn cho việc xác minh và thu thập bằng chứng.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, đại diện Tổ chức Chiến dịch vì trẻ em không thuốc lá (CTFK) cho biết, một số quốc gia và vùng lãnh thổ như Singapore, Lào, Ấn Độ, Brazil đã triển khai các biện pháp thực thi quy định cấm. Kinh nghiệm cho thấy cần phối hợp liên ngành giữa cơ quan y tế, quản lý thị trường, hải quan, công an và các đơn vị quản lý nền tảng trực tuyến.

Từ những kết quả nghiên cứu, hội thảo nhấn mạnh yêu cầu duy trì giám sát thường xuyên, liên tục và đa nền tảng; tăng cường kiểm tra các điểm bán có nguy cơ cao, theo dõi cơ sở chuyển đổi hình thức kinh doanh, cập nhật từ khóa và phương thức quảng cáo trá hình.

Bên cạnh đó, cần tăng cường phối hợp với các nền tảng số để phát hiện, gỡ bỏ nội dung vi phạm, truy vết người bán và nâng cao trách nhiệm trong kiểm soát hoạt động kinh doanh trực tuyến. Công tác truyền thông cũng cần hướng mạnh đến trẻ em, thanh thiếu niên và phụ huynh, giúp nhận diện tác hại của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cũng như các chiêu thức quảng cáo, tiếp thị ngày càng tinh vi.