Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ

Y tế
SKĐS - Trước thách thức ngày càng lớn từ kháng thuốc, Thứ trưởng Bộ Y tế Đào Xuân Cơ nhấn mạnh yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp, từ giám sát, quản lý sử dụng kháng sinh đến kiểm soát nhiễm khuẩn và thúc đẩy hành động theo cách tiếp cận Một sức khỏe.


Sáng 18/11, tại Hà Nội, Bộ Y tế phối hợp với Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và các cơ quan, đơn vị tổ chức Mít tinh hưởng ứng Tuần lễ Thế giới nâng cao nhận thức về kháng thuốc (18–24/11) và sơ kết thực hiện Kế hoạch phòng, chống kháng thuốc trong lĩnh vực y tế giai đoạn 2026–2030.

PGS.TS Đào Xuân Cơ, Thứ trưởng Bộ Y tế; bà Erin Kenney, đại diện WHO tại Việt Nam; bà Lindsay Kim, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (U.S. CDC) tại Việt Nam, lãnh đạo Cục Quản lý Khám chữa bệnh cùng các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các tổ chức quốc tế tham dự.

Kháng thuốc gia tăng, đe dọa hiệu quả điều trị các bệnh nhiễm trùng 

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ- Ảnh 1.

PGS.TS Đào Xuân Cơ, Thứ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh, phòng, chống kháng thuốc không phải trách nhiệm riêng của bác sĩ hay bệnh viện mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Ảnh: Trần Minh

Với chủ đề năm 2026 "Một sức khỏe, chung hành động: Ngăn ngừa kháng thuốc ngay hôm nay", chiến dịch kêu gọi các quốc gia, các ngành và toàn xã hội cùng hành động nhằm ngăn ngừa sự xuất hiện và lan rộng của vi sinh vật kháng thuốc.

Chủ đề năm nay nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa sức khỏe con người, động vật, thực vật, hệ thống lương thực – thực phẩm và môi trường. Việc sử dụng thuốc kháng vi sinh vật không hợp lý, lây truyền vi sinh vật kháng thuốc, ô nhiễm môi trường và những hạn chế trong phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn đều có thể làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc. Do đó, ứng phó với vấn đề này cần sự phối hợp liên ngành theo cách tiếp cận Một Sức khỏe (One Health).

Theo WHO, tình trạng kháng thuốc đang gia tăng trên toàn cầu. Dữ liệu được WHO cập nhật tháng 7/2026 cho thấy, kháng thuốc của vi khuẩn có liên quan đến hơn 4,7 triệu ca tử vong trên toàn cầu trong năm 2021. Ước tính, khoảng 1 trong 6 trường hợp nhiễm khuẩn được xác nhận bằng xét nghiệm trong năm 2023 có tình trạng kháng thuốc kháng sinh. Trong giai đoạn 2018–2023, tình trạng kháng kháng sinh gia tăng ở hơn 40% các cặp vi khuẩn – kháng sinh được WHO theo dõi.

Kháng thuốc không chỉ làm giảm hiệu quả điều trị các bệnh nhiễm trùng thông thường mà còn khiến việc điều trị nhiễm khuẩn nặng trở nên khó khăn, làm tăng nguy cơ bệnh nặng và tử vong. Tình trạng này liên quan đến nhiều yếu tố như lạm dụng, sử dụng thuốc không đúng mục đích ở người, động vật và nông nghiệp; hạn chế tiếp cận nước sạch, vệ sinh và các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn.

Ngày 23/5/2026, Đại hội đồng Y tế thế giới lần thứ 79 đã thông qua Kế hoạch hành động toàn cầu cập nhật về kháng thuốc kháng vi sinh vật giai đoạn 2026–2036. Kế hoạch cung cấp khuôn khổ hành động theo cách tiếp cận Một Sức khỏe, hướng tới mục tiêu giảm 10% số ca tử vong ở người có liên quan đến kháng thuốc của vi khuẩn vào năm 2030, đồng thời giảm sử dụng thuốc kháng vi sinh vật trong hệ thống nông nghiệp – thực phẩm và giảm ô nhiễm môi trường do vi sinh vật kháng thuốc, tồn dư thuốc kháng vi sinh vật.

Theo bà Erin Kenney, đại diện WHO tại Việt Nam, WHO ước tính trong khu vực có khoảng 5,2 triệu người có thể tử vong do nhiễm vi khuẩn kháng thuốc trong giai đoạn 2020-2030; riêng tại Việt Nam, con số này có thể lên tới 300.000 người nếu tình trạng kháng thuốc không được kiểm soát hiệu quả.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ- Ảnh 2.

Bà Erin Kenney, đại diện WHO tại Việt Nam phát biểu. Ảnh: Trần Minh

Việt Nam tăng cường hành động phòng, chống kháng thuốc

Báo cáo của Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, hành lang pháp lý và chuyên môn về phòng, chống kháng thuốc từng bước được hoàn thiện, gắn với Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 và phân loại kháng sinh AWaRe mới nhất của WHO. Mạng lưới giám sát quốc gia về kháng thuốc đã mở rộng từ 16 bệnh viện năm 2016 lên 64 bệnh viện vào năm 2026, bao phủ 28/34 tỉnh, thành phố.

Tuy nhiên, chất lượng xét nghiệm vi sinh và dữ liệu giám sát giữa các tuyến còn chưa đồng đều; việc kết nối, phân tích dữ liệu liên khoa tại một số cơ sở y tế chưa thật sự chặt chẽ. Đây là những vấn đề cần tiếp tục khắc phục để nâng cao chất lượng giám sát và sử dụng dữ liệu phục vụ điều trị.

Tại Việt Nam, năm 2023, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2023–2030. Đây là cam kết của Chính phủ trong phối hợp với WHO và các đối tác nhằm ứng phó với tình trạng kháng thuốc ngày càng gia tăng, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của các ngành y tế, nông nghiệp, môi trường và công thương.

Trong lĩnh vực y tế, tiếp nối Kế hoạch hành động quốc gia phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2024–2025, Bộ Y tế đã ban hành và đang triển khai kế hoạch giai đoạn 2026–2030. Các ưu tiên gồm tăng cường giám sát vi sinh và kháng thuốc, nâng cao năng lực phòng xét nghiệm, thực hiện hiệu quả các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn, quản lý sử dụng kháng sinh và bảo đảm kê đơn phù hợp hướng dẫn chuyên môn.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ- Ảnh 3.

TS.BS Hà Anh Đức - Cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Trần Minh

Phát biểu tại chương trình, PGS.TS. Đào Xuân Cơ – Thứ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh, kháng thuốc không đơn thuần là câu chuyện của vi sinh hay dược lâm sàng mà là vấn đề sống còn đối với chất lượng điều trị, an toàn người bệnh và an ninh y tế quốc gia.

Từ kinh nghiệm nhiều năm công tác trong lĩnh vực hồi sức tích cực, Thứ trưởng chia sẻ thực tế có những người bệnh vượt qua suy hô hấp, suy tuần hoàn nhờ các kỹ thuật hồi sức hiện đại nhưng cuối cùng vẫn có thể tử vong do nhiễm khuẩn bởi vi khuẩn đa kháng, khi các lựa chọn kháng sinh hiệu quả ngày càng thu hẹp.

Theo Thứ trưởng, hệ thống hồi sức có thể được đầu tư hiện đại, thiết bị hỗ trợ sự sống ngày càng tiên tiến, nhưng nếu không còn kháng sinh hiệu quả để kiểm soát nhiễm khuẩn thì thành quả của nhiều tiến bộ y học cũng bị đe dọa. Đằng sau những con số về kháng thuốc là người bệnh, gia đình và những tổn thất mà hệ thống y tế không thể xem nhẹ.

Một vấn đề quan trọng trong điều trị nhiễm khuẩn nặng và sốc nhiễm khuẩn là phải đồng thời bảo đảm sử dụng kháng sinh thích hợp, đủ sớm để cứu sống người bệnh, nhưng cũng tránh sử dụng kháng sinh phổ rộng kéo dài không cần thiết, bởi điều này tạo áp lực chọn lọc và thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc.

"Đúng thuốc. Đúng thời điểm. Đúng người bệnh" là nguyên tắc cần được bảo đảm trong quản lý sử dụng kháng sinh. Bác sĩ cần lựa chọn kháng sinh ban đầu phù hợp với mức độ nặng, ổ nhiễm khuẩn, yếu tố nguy cơ và dữ liệu kháng thuốc tại cơ sở; lấy bệnh phẩm vi sinh thích hợp nhưng không làm chậm điều trị cấp cứu; tối ưu hóa liều và đánh giá lại để điều chỉnh, xuống thang hoặc ngừng kháng sinh khi có đủ căn cứ chuyên môn.

Thứ trưởng cũng lưu ý, không thể giải quyết kháng thuốc chỉ bằng yêu cầu bác sĩ kê đơn hợp lý. Nếu bệnh viện chưa kiểm soát tốt nhiễm khuẩn, chưa bảo đảm vệ sinh tay, chưa chuẩn hóa quy trình chăm sóc người bệnh có thiết bị xâm lấn và chưa có năng lực xét nghiệm vi sinh đủ tin cậy thì hiệu quả phòng, chống kháng thuốc sẽ rất hạn chế. Phòng ngừa nhiễm khuẩn vì vậy chính là biện pháp căn bản để giảm nhu cầu sử dụng kháng sinh.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ- Ảnh 4.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đào Xuân Cơ cùng các đại biều chính thức khởi động tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc. Ảnh: Trần Minh

Chuyển từ triển khai hoạt động sang quản trị bằng kết quả

Đánh giá những nỗ lực đã triển khai, PGS.TS. Đào Xuân Cơ cho rằng, trong thời gian tới, ngành y tế cần chuyển mạnh từ tư duy triển khai hoạt động sang quản trị bằng kết quả. Việc đánh giá không nên chỉ dừng ở số lượng ban quản lý sử dụng kháng sinh được thành lập, quy trình được ban hành hay lớp tập huấn được tổ chức, mà phải xem xét hiệu quả kiểm soát nhiễm khuẩn, tính hợp lý trong sử dụng kháng sinh, chất lượng dữ liệu giám sát và mức độ bảo vệ người bệnh.

Thứ trưởng đề nghị tập trung vào sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết, xác lập trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Phòng, chống kháng thuốc phải trở thành nội dung quản trị chất lượng và an toàn người bệnh, được đưa vào kế hoạch hoạt động, giám sát, đánh giá định kỳ. Giám đốc bệnh viện cần nắm được tình hình sử dụng kháng sinh, xu hướng kháng thuốc và nguy cơ nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế tại đơn vị.

Thứ hai, xây dựng hệ thống giám sát kháng thuốc dựa trên dữ liệu thực chất. Cần tăng cường năng lực xét nghiệm vi sinh, chuẩn hóa chất lượng kháng sinh đồ, kết nối dữ liệu lâm sàng, vi sinh và dược, từng bước hình thành hệ thống cảnh báo sớm và bản đồ kháng thuốc phục vụ điều trị.

Thứ ba, nâng cao chất lượng chương trình quản lý sử dụng kháng sinh, tăng cường phối hợp giữa bác sĩ điều trị, chuyên gia truyền nhiễm, hồi sức, vi sinh, dược lâm sàng và kiểm soát nhiễm khuẩn. Việc sử dụng kháng sinh cần được giám sát theo chỉ định, mức độ phù hợp và đánh giá lại sau khi có kết quả xét nghiệm, bảo đảm người bệnh cần kháng sinh được tiếp cận kịp thời với thuốc phù hợp, đồng thời hạn chế những chỉ định không cần thiết.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ- Ảnh 5.

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: Trần Minh

Thứ tư, coi kiểm soát nhiễm khuẩn là ưu tiên đầu tư của hệ thống y tế. Các cơ sở cần chú trọng phòng ngừa viêm phổi liên quan đến thở máy, nhiễm khuẩn huyết liên quan đến đường truyền trung tâm, nhiễm khuẩn tiết niệu liên quan đến ống thông và nhiễm khuẩn vết mổ; đồng thời tăng cường vệ sinh tay, làm sạch môi trường, khử khuẩn, tiệt khuẩn và giám sát tuân thủ thực chất.

Thứ năm, nghiên cứu xây dựng bộ chỉ số giám sát quốc gia về kháng thuốc, gắn với trách nhiệm giải trình và đánh giá kết quả trong ba năm. Các chỉ số cần tập trung vào tỷ lệ kháng kháng sinh của những vi khuẩn ưu tiên; mức tiêu thụ kháng sinh; tỷ lệ sử dụng kháng sinh phù hợp; tỷ lệ nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế; năng lực xét nghiệm vi sinh, chất lượng dữ liệu và khả năng kết nối, chia sẻ thông tin.

Thứ trưởng đặc biệt lưu ý không thể lấy việc giảm số lượng kháng sinh sử dụng làm thước đo thành công một cách cơ học. Các chỉ số phải được phân tích trong bối cảnh bệnh tật, mức độ nặng và đặc điểm người bệnh. Mục tiêu không phải giảm kháng sinh bằng mọi giá mà là giảm sử dụng không hợp lý, giảm nhiễm khuẩn có thể phòng ngừa và giảm tổn hại do kháng thuốc gây ra.

Thứ sáu, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế. Việt Nam cần tăng cường nghiên cứu dịch tễ học kháng thuốc, ứng dụng công nghệ chẩn đoán nhanh, tối ưu hóa sử dụng kháng sinh và đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích dữ liệu, cảnh báo nguy cơ và hỗ trợ quyết định điều trị cũng cần được thúc đẩy trên cơ sở kiểm chứng khoa học, bảo đảm an toàn và trách nhiệm chuyên môn.

Bên cạnh các nhiệm vụ của ngành y tế, hưởng ứng Tuần lễ Thế giới nâng cao nhận thức về kháng thuốc năm 2026, Bộ Y tế kêu gọi các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, nhân viên y tế và người dân cùng nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ- Ảnh 6.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ, đại diện WHO và các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: Trần Minh

Đối với các cơ sở y tế, cần triển khai thực chất chương trình quản lý sử dụng kháng sinh, tăng cường giám sát kê đơn, xét nghiệm vi sinh, kiểm soát nhiễm khuẩn và đào tạo nhân viên. Mỗi nhân viên y tế cần chỉ định, kê đơn, sử dụng thuốc đúng chỉ định, đúng liều lượng, đường dùng và thời gian điều trị; tuân thủ hướng dẫn chuyên môn, thực hành vệ sinh tay và tư vấn để người bệnh sử dụng thuốc đúng cách.

Đối với người dân, cần tuyệt đối không tự ý mua, sử dụng kháng sinh khi chưa có đơn của người có chuyên môn; không dùng lại đơn thuốc cũ, không chia sẻ thuốc cho người khác và không tự ý thay đổi liều hoặc ngừng điều trị. Chủ động phòng ngừa nhiễm khuẩn bằng vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, tiêm chủng đầy đủ, bảo đảm an toàn thực phẩm và vệ sinh môi trường.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đào Xuân Cơ nhấn mạnh, phòng, chống kháng thuốc không phải trách nhiệm riêng của bác sĩ hay bệnh viện mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi quyết định sử dụng kháng sinh có trách nhiệm, mỗi hành động phòng ngừa nhiễm khuẩn và mỗi nỗ lực bảo vệ môi trường đều góp phần gìn giữ hiệu quả của thuốc kháng vi sinh vật, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và các thế hệ tương lai.

Đại diện WHO đánh giá cao những nỗ lực của Việt Nam trong thiết lập cơ chế điều phối quốc gia, mở rộng mạng lưới giám sát kháng thuốc, tăng cường hợp tác theo cách tiếp cận Một sức khỏe và xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026-2030; đồng thời đề xuất tiếp tục củng cố hệ thống giám sát, tăng cường kết nối dữ liệu ở cấp quốc gia và bệnh viện, theo dõi tình trạng kháng thuốc cũng như mức tiêu thụ, sử dụng kháng sinh; thực hiện báo cáo định kỳ cho Hệ thống giám sát toàn cầu của WHO (GLASS). Cùng với đó là nâng cao năng lực xét nghiệm, thúc đẩy sử dụng kháng sinh có trách nhiệm và bảo đảm nguồn lực tài chính bền vững.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ: Phòng chống kháng thuốc đòi hỏi hành động quyết liệt, đồng bộ- Ảnh 7.'Một sức khoẻ, một hành động: Ngăn ngừa kháng thuốc kháng sinh ngay bây giờ'

SKĐS - Đây là chủ đề của Tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc kháng sinh toàn cầu 2026 diễn ra từ ngày 18-24/11.

Ý kiến của bạn