Một cây thuốc sinh trưởng tốt, được chăm sóc trong điều kiện phù hợp chưa chắc đã cho ra nguồn dược liệu đạt chất lượng nếu thu hái không đúng cách. Thu hoạch quá sớm hoặc quá muộn, lấy nhầm bộ phận làm thuốc, sơ chế chậm hay bảo quản không đúng điều kiện đều có thể khiến thành phần hóa học trong cây biến đổi, làm giảm hàm lượng hoạt chất và ảnh hưởng đến độ an toàn của nguyên liệu.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Y Dược cổ truyền Tuệ Tĩnh - Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, chất lượng dược liệu cần được kiểm soát từ khâu xác định đúng loài, lựa chọn thời điểm và bộ phận thu hái đến sơ chế, bảo quản. Đây là một chuỗi công đoạn liên quan chặt chẽ với nhau, trong đó chỉ một sai sót cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu đầu vào.
Thu hái sai thời điểm, hàm lượng hoạt chất có thể thay đổi
Không phải thời điểm nào trong quá trình sinh trưởng cây thuốc cũng có chất lượng như nhau. Thành phần hóa học trong thực vật có thể biến động theo tuổi cây, mùa vụ, điều kiện khí hậu và giai đoạn phát triển. Vì vậy, lựa chọn thời điểm thu hái phù hợp là yêu cầu quan trọng để bảo đảm hàm lượng các thành phần có giá trị trong dược liệu.
Thu hái sai thời điểm, hàm lượng hoạt chất có thể thay đổi.
Ở một số loài, hoạt chất có thể tích lũy nhiều hơn khi cây trưởng thành hoặc bước vào một giai đoạn sinh trưởng nhất định. Nếu thu hoạch quá sớm, cây chưa tích lũy đủ thành phần cần thiết, khiến nguyên liệu có thể không đạt hàm lượng hoạt chất mong muốn. Ngược lại, nếu thu hái quá muộn, quá trình già hóa, ra hoa, kết quả hoặc những biến đổi sinh lý khác cũng có thể làm thay đổi thành phần hóa học.
Điều đáng lưu ý là không có một thời điểm thu hái chung cho tất cả các loại cây thuốc. Với cây lấy rễ, thân rễ, thời điểm thu hoạch cần căn cứ vào đặc điểm sinh trưởng và quá trình tích lũy hoạt chất ở bộ phận dưới mặt đất. Với cây lấy lá, hoa hoặc quả, thời điểm thu hái lại phụ thuộc vào giai đoạn phát triển của từng bộ phận và mục đích sử dụng.
PGS.TS Nguyễn Duy Thuần cho rằng, muốn khai thác đúng giá trị của cây thuốc cần xác định rõ đặc điểm của từng loài, bộ phận sử dụng và thời điểm thu hái phù hợp. Việc này không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm chung hoặc thói quen thu hoạch của người trồng, mà cần có cơ sở nghiên cứu và hướng dẫn kỹ thuật cụ thể.
Bên cạnh giai đoạn sinh trưởng, điều kiện thời tiết trong quá trình thu hái cũng cần được quan tâm. Mưa kéo dài, độ ẩm cao có thể khiến nguyên liệu chứa nhiều nước, khó làm khô và dễ phát sinh nấm mốc nếu không được xử lý kịp thời. Với những dược liệu cần kiểm soát độ ẩm nghiêm ngặt, thu hái trong điều kiện không phù hợp có thể làm tăng nguy cơ hư hỏng ngay từ đầu.
Lấy sai bộ phận, có thể không thu được giá trị làm thuốc mong muốn
Một sai sót khác thường gặp là sử dụng không đúng bộ phận của cây. Trong thực vật, các chất có hoạt tính sinh học không phân bố đồng đều ở tất cả các phần. Có loài được sử dụng chủ yếu ở rễ, loài khác dùng thân, lá, hoa, quả hoặc hạt. Việc thu hái nhầm bộ phận không chỉ làm giảm giá trị dược liệu mà trong một số trường hợp còn có thể làm thay đổi tính an toàn của nguyên liệu.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, việc xác định chính xác loài cây và bộ phận dùng làm thuốc là yêu cầu nền tảng trong kiểm soát chất lượng. Nhiều loài thực vật có hình thái gần giống nhau, trong khi thành phần hóa học và tác dụng sinh học có thể khác biệt. Do đó, người thu hái không thể chỉ dựa vào tên gọi dân gian hoặc quan sát sơ bộ để lựa chọn nguyên liệu.
Việc định danh cần dựa trên đặc điểm thực vật học, đối chiếu với tài liệu chuyên ngành và mẫu tiêu bản. Trong trường hợp khó phân biệt giữa các loài gần nhau, có thể sử dụng phương pháp phân tích ADN để hỗ trợ xác định. Khi đã xác định đúng loài, quy trình kỹ thuật cần chỉ rõ bộ phận được phép thu hái, cách thu hái và yêu cầu xử lý sau thu hoạch.
Điều này đặc biệt quan trọng với những loại cây có nhiều bộ phận được sử dụng nhưng thành phần hoạt chất khác nhau. Nếu thu hái không đúng bộ phận hoặc để lẫn các phần không đạt yêu cầu, nguyên liệu đầu vào có thể không đồng nhất, gây khó khăn cho quá trình kiểm nghiệm và sản xuất thuốc.
Không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng, thu hái sai cách còn có thể làm tổn hại chính cây thuốc. Việc đào bật toàn bộ rễ, chặt phá cây hoặc thu hái quá mức ở những loài sinh trưởng chậm có thể khiến quần thể tự nhiên suy giảm, thậm chí đe dọa nguồn gen quý. Vì vậy, kỹ thuật thu hái cần tính đến khả năng tái sinh và bảo tồn nguồn dược liệu, không chỉ đáp ứng nhu cầu nguyên liệu trước mắt.
Sơ chế chậm, bảo quản sai cách khiến dược liệu dễ biến chất
Sau khi được thu hái, dược liệu vẫn tiếp tục chịu tác động của các yếu tố môi trường và những biến đổi sinh hóa tự nhiên. Nếu nguyên liệu không được làm sạch, phân loại và sơ chế kịp thời, chất lượng có thể suy giảm ngay cả khi trước đó đã được thu hoạch đúng kỹ thuật.
Đối với nhiều loại dược liệu tươi, độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho vi sinh vật phát triển. Nguyên liệu để lâu trong môi trường nóng ẩm, bị dập nát hoặc chất đống thiếu thông thoáng có thể nhanh chóng bị biến đổi màu sắc, mùi vị, phát sinh nấm mốc. Một số loại nấm còn có khả năng sinh độc tố, khiến dược liệu không còn bảo đảm an toàn.
Công đoạn làm khô vì vậy có vai trò quan trọng. Tuy nhiên, không phải loại dược liệu nào cũng có thể phơi nắng hoặc sấy ở cùng một mức nhiệt độ. Một số thành phần hóa học nhạy cảm với nhiệt, ánh sáng hoặc không khí có thể bị phân hủy nếu xử lý không phù hợp. Ngược lại, làm khô không đủ khiến nguyên liệu còn độ ẩm cao, dễ mốc trong quá trình lưu trữ.
Tùy đặc điểm từng loại cây thuốc, quy trình sơ chế cần xác định phương pháp làm sạch, thái cắt, phơi hoặc sấy phù hợp. Dược liệu sau khi làm khô cần được kiểm tra độ ẩm, loại bỏ tạp chất và đóng gói trong điều kiện bảo đảm vệ sinh. Kho bảo quản phải khô ráo, thông thoáng, hạn chế ánh sáng và độ ẩm không phù hợp; nguyên liệu cần được phân loại, ghi nhãn để tránh nhầm lẫn giữa các lô.
PGS.TS Nguyễn Duy Thuần nhấn mạnh rằng, chất lượng dược liệu không thể chỉ được đánh giá ở thời điểm cuối cùng. Nếu nguyên liệu đã bị nhiễm bẩn, nhầm loài hoặc biến đổi trong quá trình sơ chế, bảo quản thì những sai lệch này có thể ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình nghiên cứu và sản xuất sau đó.
Kiểm soát từ vùng trồng để không đánh đổi chất lượng lấy sản lượng
Những sai sót trong thu hái không chỉ xuất phát từ thao tác của người trực tiếp thu hoạch. Nếu vùng nguyên liệu thiếu quy trình kỹ thuật, không kiểm soát được giống cây, đất, nước và vật tư sử dụng thì chất lượng dược liệu đã có nguy cơ không đồng đều ngay từ khi cây còn đang sinh trưởng.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu (GACP) là một trong những cơ sở quan trọng để kiểm soát chất lượng từ nguồn. Quy trình này đặt ra các yêu cầu đối với địa điểm trồng, giống cây, điều kiện chăm sóc, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, thời điểm thu hái, sơ chế cũng như ghi chép thông tin trong quá trình sản xuất.
Việc áp dụng GACP giúp người trồng có quy trình thống nhất thay vì thu hái theo kinh nghiệm riêng lẻ. Khi thông tin về vùng trồng, quá trình chăm sóc và thời điểm thu hoạch được ghi chép đầy đủ, nguồn nguyên liệu có thể truy xuất và đánh giá tốt hơn. Đây cũng là điều kiện để tạo ra các lô dược liệu có chất lượng ổn định, đáp ứng yêu cầu của cơ sở chế biến và sản xuất thuốc.
Một vấn đề khác là tình trạng khai thác dược liệu theo phong trào, chạy theo nhu cầu thị trường mà chưa đánh giá đầy đủ đặc điểm sinh trưởng và khả năng cung ứng. Với những loài quý như sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, bảy lá một hoa hay hoàng liên gai, việc khai thác thiếu kiểm soát có thể gây áp lực lớn lên nguồn cây thuốc tự nhiên.
PGS.TS Nguyễn Duy Thuần cho rằng, phát triển dược liệu cần gắn với bảo tồn nguồn gen và khai thác bền vững. Không thể chỉ quan tâm đến sản lượng thu hoạch mà bỏ qua khả năng tái sinh của cây thuốc và môi trường sinh trưởng. Việc xây dựng vùng trồng, chủ động nhân giống và áp dụng quy trình thu hái phù hợp sẽ góp phần giảm áp lực lên nguồn tài nguyên tự nhiên.
Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và người trồng. Nhà khoa học nghiên cứu, xác định quy trình kỹ thuật; người trồng thực hiện đúng yêu cầu canh tác, thu hái; doanh nghiệp tham gia tổ chức sản xuất, chế biến và kiểm soát chất lượng. Khi các khâu được kết nối, người trồng có điều kiện tiếp cận hướng dẫn kỹ thuật, còn doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu ổn định hơn.