Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, với nhiều loài cây thuốc có giá trị trong chăm sóc sức khỏe và phát triển thuốc từ dược liệu. Tuy nhiên, để phát huy giá trị của nguồn tài nguyên này, việc khai thác, thu hái cần được thực hiện đúng kỹ thuật, đúng thời điểm và gắn với bảo tồn. Nếu chỉ chú trọng sản lượng trước mắt mà bỏ qua quy trình, chất lượng dược liệu có thể không bảo đảm, trong khi nguồn cây thuốc trong tự nhiên đứng trước nguy cơ suy giảm.
Theo PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu (Bộ Y tế), Việt Nam có nhiều loài dược liệu tiềm năng có thể khai thác trong tự nhiên. Tuy nhiên việc khai thác và thu hái dược liệu tự nhiên cần tuân thủ theo GACP-WHO và một số tiêu chuẩn quốc tế.
Thu hái sai cách có thể làm giảm chất lượng dược liệu
Trong quá trình khai thác dược liệu, thu hái không đơn thuần là việc lấy cây thuốc từ tự nhiên để đưa vào sơ chế, chế biến. Đây là một khâu quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguyên liệu đầu vào và khả năng sử dụng dược liệu làm thuốc.
Chất lượng dược liệu chịu tác động của nhiều yếu tố, từ đặc tính di truyền, điều kiện sinh trưởng, môi trường đến phương pháp thu hái, sơ chế, chế biến, vận chuyển và bảo quản. Vì vậy, ngay cả khi một loài cây có giá trị dược liệu, việc thu hái không đúng kỹ thuật vẫn có thể khiến nguyên liệu thu được không đáp ứng yêu cầu chất lượng.
Thu hái sai cách có thể làm giảm chất lượng dược liệu.
Theo PGS.TS Phạm Thanh Huyền, một trong những vấn đề cần lưu ý là khai thác không đúng loại, không đúng mùa vụ và không có quy trình cụ thể. Những sai sót này có thể dẫn đến tình trạng dược liệu kém chất lượng, không bảo đảm yêu cầu đặt ra đối với nguyên liệu làm thuốc.
Trước hết, việc nhận diện đúng loài cây thuốc là yêu cầu quan trọng. Trong tự nhiên, có những loài thực vật có hình thái tương tự nhau, dễ gây nhầm lẫn nếu người thu hái thiếu kiến thức chuyên môn. Khi thu hái nhầm loài hoặc lẫn các bộ phận thực vật không phù hợp, nguyên liệu có thể không đạt yêu cầu về thành phần và chất lượng, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn khi sử dụng.
Bên cạnh đó, thời điểm thu hái cũng cần được xác định theo đặc điểm sinh trưởng của từng loài và bộ phận dùng làm thuốc. Không thể áp dụng một thời điểm thu hái chung cho tất cả các loại cây thuốc, bởi mỗi loài có đặc tính sinh học và yêu cầu thu hoạch riêng. Việc thu hái không đúng thời điểm có thể ảnh hưởng đến đặc tính và chất lượng của nguyên liệu.
Ngoài ra, nếu không có quy trình kiểm soát từ khâu thu hái đến sơ chế, dược liệu còn có nguy cơ bị lẫn tạp chất, nhiễm bẩn hoặc suy giảm chất lượng trong quá trình vận chuyển, bảo quản. Do đó, chất lượng dược liệu cần được bảo đảm xuyên suốt chuỗi khai thác, thay vì chỉ được xem xét ở công đoạn cuối cùng.
Khai thác quá mức đe dọa nguồn cây thuốc trong tự nhiên
Không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu, thu hái dược liệu thiếu kiểm soát còn đặt ra bài toán bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.
Với các loài cây thuốc mọc hoang dại, khả năng phục hồi của quần thể phụ thuộc vào đặc điểm sinh học, điều kiện môi trường và cách thức khai thác. Nếu cây bị thu hái liên tục với số lượng lớn, trong khi khả năng tái sinh không theo kịp, trữ lượng dược liệu tự nhiên có thể suy giảm theo thời gian.
Đáng chú ý, cách thu hái có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì quần thể của cây thuốc. Nếu khai thác các bộ phận có vai trò quan trọng đối với sự sinh trưởng, phát triển hoặc sinh sản của cây mà không có biện pháp bảo vệ phù hợp, khả năng phục hồi của nguồn dược liệu sẽ bị hạn chế.
PGS.TS Phạm Thanh Huyền nhấn mạnh, việc khai thác dược liệu tự nhiên cần được thực hiện theo quy trình, bảo đảm khai thác đúng loài và không vượt quá khả năng cung cấp của nguồn tài nguyên. Nếu không chú trọng bảo vệ và tái sinh, các loài cây thuốc có thể đứng trước nguy cơ bị đe dọa, thậm chí tuyệt chủng.
Điều này cho thấy khai thác dược liệu và bảo tồn không phải hai mục tiêu đối lập. Ngược lại, khai thác hợp lý là điều kiện để nguồn tài nguyên tiếp tục được duy trì, phục vụ nhu cầu sử dụng lâu dài.
GACP-WHO: Cơ sở để chuẩn hóa hoạt động thu hái dược liệu
Để kiểm soát chất lượng và hướng tới khai thác bền vững, việc tuân thủ các nguyên tắc, tiêu chuẩn chuyên môn có ý nghĩa quan trọng. Tại Việt Nam, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư số 19/2019/TT-BYT quy định về thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu và các nguyên tắc, tiêu chuẩn khai thác dược liệu tự nhiên.
GACP-WHO là hệ thống nguyên tắc, tiêu chuẩn hướng dẫn thực hành tốt trong nuôi trồng, thu hái dược liệu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới. Đối với nguồn dược liệu tự nhiên, việc khai thác cần được tổ chức theo quy trình phù hợp, có xem xét đặc điểm của loài, khu vực phân bố, thời điểm và phương pháp thu hái, đồng thời chú trọng bảo vệ khả năng tái sinh.
Việc chuẩn hóa quy trình giúp hạn chế tình trạng thu hái tùy tiện, nhầm lẫn loài hoặc khai thác quá mức. Đồng thời, các yêu cầu về sơ chế, vận chuyển và bảo quản cũng góp phần hạn chế những yếu tố làm suy giảm chất lượng nguyên liệu sau khi thu hoạch.
Tuy nhiên, áp dụng tiêu chuẩn không chỉ dừng lại ở việc xây dựng quy trình trên giấy. Người trực tiếp khai thác cần được hướng dẫn để nhận diện đúng cây thuốc, hiểu đặc điểm sinh trưởng và thực hiện các yêu cầu kỹ thuật. Các cơ sở thu mua, sơ chế và sản xuất cũng cần phối hợp kiểm soát chất lượng nguyên liệu trong từng công đoạn.
Đặc biệt, với những loài có giá trị kinh tế cao hoặc nguồn phân bố hạn chế, hoạt động khai thác cần gắn với đánh giá trữ lượng và khả năng phục hồi. Việc thu hái cần được tổ chức phù hợp với đặc điểm của từng loài, tránh tình trạng khai thác tận thu chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường trước mắt.
Khai thác gắn với bảo tồn để phát triển dược liệu bền vững
Nhu cầu sử dụng dược liệu ngày càng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng và tính ổn định của nguồn nguyên liệu. Trong bối cảnh đó, nếu chỉ dựa vào khai thác tự nhiên mà thiếu kế hoạch bảo tồn, nguồn cung có thể suy giảm, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân và hoạt động sản xuất dược liệu về lâu dài.
Theo các chuyên gia, khai thác bền vững cần bắt đầu từ việc xác định đúng loài, hiểu đặc điểm sinh học, lựa chọn thời điểm thu hái phù hợp và kiểm soát mức độ khai thác. Song song với đó là bảo vệ môi trường sống, duy trì khả năng tái sinh và nghiên cứu phát triển nguồn giống đối với những loài có tiềm năng.
Đối với các loài có nhu cầu sử dụng lớn, phát triển vùng trồng phù hợp có thể góp phần giảm áp lực khai thác lên quần thể hoang dại. Tuy nhiên, việc trồng và thu hái cũng cần tuân thủ quy trình kỹ thuật để bảo đảm chất lượng nguyên liệu, tránh tình trạng chạy theo sản lượng mà xem nhẹ yêu cầu chuyên môn.
Thu hái đúng cách vì thế không chỉ là yêu cầu kỹ thuật nhằm bảo đảm chất lượng dược liệu, mà còn là mắt xích quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển ngành dược liệu. Mỗi quy trình được thực hiện đúng, mỗi hoạt động khai thác được kiểm soát hợp lý đều góp phần duy trì nguồn nguyên liệu cho hiện tại và tương lai.