'Thói quen vàng' giúp trẻ có tư duy vượt trội

Một đứa trẻ bắt đầu đọc sách từ năm 9 tuổi sẽ bước vào tuổi dậy thì với cấu trúc não bộ khác biệt rõ rệt so với những bạn đồng trang lứa không bao giờ cầm sách lên.

Đây là kết luận then chốt từ nghiên cứu được đăng trên tạp chí Psychological Medicine, dựa trên việc phân tích ảnh chụp quét não và các bài kiểm tra nhận thức của hơn 10.000 thanh thiếu niên tại Mỹ. Nhóm chuyên gia từ Đại học Cambridge (Anh) và Đại học Phục Đán (Trung Quốc) nhận thấy việc đọc sách sớm để giải trí có mối liên hệ mật thiết với diện tích và thể tích vỏ não lớn hơn.

Sự khác biệt về cấu trúc não bộ xuất hiện tại các vùng quan trọng điều khiển quá trình xử lý ngôn ngữ, khả năng tập trung và tích hợp giác quan, bao gồm các thùy thái dương, thùy trán và thùy đảo não. Đáng chú ý, những khu vực này cũng chính là nơi liên quan đến việc cải thiện sức khỏe tâm thần và điều chỉnh hành vi.

"Chúng tôi đã tìm thấy bằng chứng quan trọng cho thấy việc đọc sách có liên quan đến các yếu tố phát triển trọng yếu ở trẻ nhỏ, giúp cải thiện khả năng nhận thức, sức khỏe tâm thần và cấu trúc não bộ - vốn là những nền tảng cho việc học tập và hạnh phúc trong tương lai", Giáo sư Barbara Sahakian từ khoa Tâm thần học, Đại học Cambridge, nhấn mạnh.

Các nhà nghiên cứu đã liên hệ những khác biệt về cấu trúc não với hiệu suất thực tế qua các bài kiểm tra nhận thức cụ thể. Thanh thiếu niên có điểm số đọc sách sớm cao hơn thường đạt kết quả tốt hơn trong bộ công cụ đánh giá nhận thức NIH Toolbox. 

Trong đó, tác động mạnh mẽ nhất được ghi nhận ở nhận thức kết tinh, gồm kiến thức ngôn ngữ tích lũy, khả năng đọc thành tiếng và vốn từ vựng qua hình ảnh. Nhận thức linh hoạt, thước đo khả năng giải quyết vấn đề và nhận diện quy luật, cũng cho thấy những bước tiến triển, dù mức độ liên kết thấp hơn.

"Thời điểm vàng" cho sự phát triển

Nhóm nghiên cứu đã xác định được một ngưỡng thời gian cụ thể cho hiệu quả tối ưu. Điểm số nhận thức tăng dần theo thời gian đọc sách hàng tuần nhưng sẽ chững lại ở mức 12 giờ. Nếu vượt quá con số này, điểm số lại có xu hướng giảm dần.

Các nhà nghiên cứu cho rằng sự sụt giảm này có thể là do sự đánh đổi về mặt thời gian. Những trẻ đọc sách quá 12 giờ/tuần có thể ít tham gia vào các hoạt động thể thao có tổ chức và các tương tác xã hội trực tiếp, những yếu tố vốn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển nhận thức.

Bên cạnh đó, dữ liệu cón cho thấy những lợi ích khác về lối sống. Trẻ đọc sách để giải trí thường dành ít thời gian cho các thiết bị điện tử hơn (cả trong tuần và cuối tuần) và có thời gian ngủ dài hơn. Báo cáo từ phụ huynh và giáo viên cũng ghi nhận những trẻ này ít có các triệu chứng mất tập trung hơn.

Những phát hiện về cấu trúc não vẫn giữ nguyên giá trị ngay cả khi đã kiểm soát các yếu tố về tuổi tác, giới tính, giai đoạn dậy thì, chỉ số BMI, chủng tộc, trình độ học vấn của cha mẹ và thu nhập gia đình. 

Khoảng cách từ vựng không thể khỏa lấp

Dữ liệu từ Anh còn đưa ra con số cụ thể về "lợi thế nhận thức" này trong ngôn ngữ đời thường. Các nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Dọc (CLS) thuộc Viện Giáo dục của Đại học Cao đẳng London (UCL) đã kiểm tra vốn từ vựng của gần 11.000 thanh thiếu niên 14 tuổ

Kết quả cho thấy thanh thiếu niên đọc sách giải trí mỗi ngày nhận diện đúng nhiều hơn 26% lượng từ vựng so với những bạn không bao giờ đọc sách lúc rảnh rỗi. Những em lớn lên trong gia đình có nhiều sách đạt điểm cao hơn 42% so với trẻ từ các gia đình có ít sách. 

Ngay cả khi đã loại trừ các yếu tố về trình độ học vấn, nghề nghiệp của cha mẹ và kết quả kiểm tra nhận thức lúc 5 tuổi, những trẻ đọc sách hàng ngày vẫn đạt điểm cao hơn 12%.

"Dù kết quả nghiên cứu cho thấy sự chênh lệch rõ rệt về vốn từ vựng giữa các bậc phụ huynh thuộc các tầng lớp kinh tế - xã hội khác nhau, khoảng cách này ở thế hệ con cái lại thu hẹp hơn đáng kể", Tiến sĩ Alice Sullivan, Giáo sư Xã hội học tại UCL, nhận định. "Đây là cơ sở để chúng ta lạc quan rằng xuất thân gia đình không phải là yếu tố định đoạt số phận một con người".  

Cũng theo bà Sullivan, mối liên hệ giữa việc đọc sách để giải trí và vốn từ vựng phong phú cho thấy nếu trẻ được khuyến khích để tìm thấy niềm đam mê với sách, cuộc đời các em có thể bước sang một trang mới, bất kể xuất thân từ đâu.

Văn học kinh điển và khả năng thấu cảm

Tuy nhiên, không phải mọi loại nội dung trong sách đều mang lại giá trị nhận thức như nhau. Những văn bản đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc và duy trì sự tập trung - như tiểu thuyết, tiểu luận và các tác phẩm nghị luận - mới tạo ra lợi ích mạnh mẽ nhất.

Trái ngược với các nội dung ngắn trên mạng xã hội, các thể loại này buộc não bộ phải thực hiện những "bài tập" phức tạp như xây dựng ý nghĩa từ các biểu tượng, theo dõi các diễn biến cốt truyện hoặc trình tự logic xuyên suốt các đoạn văn dài, cùng với việc ghi nhớ và kết nối nhiều ý tưởng cùng một lúc.

Đặc biệt, một nghiên cứu dọc tại Đức, được công bố vào tháng 6/2023 trên tạp chí Sciencetific Reports, cho thấy chỉ có đọc sách văn học kinh điển thời hiện đại mới dự đoán được hành vi hướng thiện và khả năng hòa nhập với bạn bè tốt hơn của trẻ. 

Các thể loại như văn học đại chúng, truyện tranh hay sách phi hư cấu không cho thấy mối liên hệ này. Các tác giả lý giải rằng các văn bản văn học với những nhân vật có tâm lý phức tạp sẽ buộc người đọc phải suy luận về động cơ của họ, từ đó rèn luyện khả năng thấu hiểu người khác trong đời thực.

Lời kết cho các bậc phụ huynh

Việc đọc sách sớm không chỉ dừng lại ở câu chuyện học thuật. Dữ liệu về sức khỏe tâm thần từ nhóm nghiên cứu của Đại học Cambridge còn cho thấy, những trẻ đọc sách sớm có ít dấu hiệu căng thẳng, trầm cảm và các vấn đề về hành vi hơn. 

Bên cạnh đó, dù thói quen đọc sách có một phần nhỏ do di truyền, các yếu tố môi trường cũng đóng góp một vai trò vô cùng quan trọng.

"Chúng tôi khuyến khích các bậc phụ huynh hãy nỗ lực khơi dậy niềm vui đọc sách cho con trẻ từ sớm", Giáo sư Jianfeng Feng từ Đại học Phục Đán nhắn nhủ. "Nếu được thực hiện đúng cách, điều này không chỉ mang lại niềm vui cho trẻ mà còn hỗ trợ sự phát triển toàn diện và hình thành thói quen đọc sách lâu dài, điều có thể mang lại lợi ích cho đến tận khi trưởng thành".