Nhiều người nghĩ chỉ cần hộp nhựa không chảy, không biến dạng trong lò vi sóng là an toàn. Thực tế, “không chảy nhựa” không đồng nghĩa không có chất thôi nhiễm vào thức ăn.
Cách đơn giản nhất để giảm rủi ro là chuyển thức ăn sang hộp thủy tinh, gốm sứ chịu nhiệt trước khi hâm nóng, đặc biệt với món nhiều dầu mỡ, canh nóng, đồ chua hoặc thức ăn cần quay lâu.
Vi nhựa và nano nhựa đang trở thành mối quan tâm sức khỏe mới vì các hạt rất nhỏ này có thể đi vào cơ thể qua ăn uống, hít thở và đã được phát hiện trong một số mẫu sinh học của con người.
Dù khoa học vẫn cần thêm bằng chứng về tác hại dài hạn, giảm phơi nhiễm từ thói quen hằng ngày là việc hoàn toàn có thể làm ngay.
Rủi ro sức khoẻ từ những bữa trưa văn phòng và chiếc hộp nhựa “quay đi quay lại”
Ở nhiều văn phòng, lò vi sóng là thiết bị quen thuộc vào giờ trưa. Nhân viên mang cơm nhà trong hộp nhựa, cất tủ lạnh, đến trưa lấy ra quay nóng. Tiện, nhanh, sạch sẽ và tiết kiệm.
Vấn đề bắt đầu khi chiếc hộp đó được dùng lặp lại quá nhiều lần, bị trầy xước, ố màu, biến dạng nhẹ hoặc không rõ có phù hợp cho lò vi sóng hay không. Nhiều người còn hâm cả nắp nhựa, màng bọc thực phẩm, hộp nhựa dùng một lần hoặc hộp đựng đồ ăn giao tận nơi.
Không phải mọi loại nhựa đều giống nhau. Có loại được thiết kế cho bảo quản lạnh, có loại chỉ dùng một lần, có loại chịu nhiệt tốt hơn. Nhưng khi nhựa tiếp xúc với nhiệt, dầu mỡ, axit trong thực phẩm và thời gian quay kéo dài, nguy cơ giải phóng các hạt nhỏ và phụ gia hóa học có thể tăng lên.
Điều đáng nói là quá trình này thường không nhìn thấy bằng mắt thường. Hộp vẫn còn nguyên, thức ăn vẫn nóng, mùi vị không thay đổi rõ rệt, nên người dùng dễ chủ quan.
Hâm nóng thực phẩm trong hộp nhựa cũ, trầy xước hoặc không phù hợp với lò vi sóng có thể làm tăng nguy cơ thôi nhiễm các hạt vi nhựa và phụ gia hóa học vào thức ăn.
Vi nhựa là gì và vì sao hâm nóng làm tăng rủi ro?
Vi nhựa là các mảnh nhựa rất nhỏ, thường được hiểu là nhỏ hơn 5 mm. Nano nhựa còn nhỏ hơn nhiều, có thể khó phát hiện hơn và đang là chủ đề nghiên cứu mới.
Khi hộp nhựa bị tác động bởi nhiệt, ánh sáng, ma sát, chất béo hoặc axit, bề mặt nhựa có thể lão hóa và phân rã thành các mảnh rất nhỏ. Ngoài bản thân hạt nhựa, một số phụ gia dùng trong quá trình sản xuất nhựa cũng có thể di chuyển sang thực phẩm.
Có thể hình dung hộp nhựa như một lớp vật liệu đang “già đi” theo thời gian. Mỗi lần bị hâm nóng, rửa mạnh, cọ xát, làm lạnh rồi lại hâm nóng, cấu trúc bề mặt có thể yếu dần. Những vết xước nhỏ là nơi dễ tích tụ thức ăn, vi khuẩn và cũng có thể làm tăng khả năng thôi nhiễm.
Rủi ro cao hơn với các tình huống:
- Thức ăn nhiều dầu mỡ.
- Đồ ăn chua như sốt cà chua, dưa muối, canh chua.
- Hâm nóng ở nhiệt độ cao hoặc thời gian dài.
- Hộp nhựa đã cũ, trầy xước, cong vênh.
- Hộp dùng một lần nhưng bị tái sử dụng.
- Màng bọc nhựa chạm trực tiếp vào thức ăn.
“Microwave-safe” có nghĩa là tuyệt đối an toàn?
Không nên hiểu như vậy.
Nhãn “dùng được trong lò vi sóng” thường cho biết sản phẩm được thiết kế để chịu điều kiện hâm nóng nhất định mà không chảy, không biến dạng quá mức và đáp ứng các giới hạn kiểm nghiệm theo điều kiện sử dụng dự kiến.
Nhưng điều đó không có nghĩa người dùng có thể:
- Quay mọi loại thức ăn.
- Quay quá lâu.
- Dùng hộp đã trầy xước.
- Dùng đi dùng lại hộp một lần.
- Để nắp hoặc màng bọc nhựa áp sát thức ăn.
Nói cách khác, “microwave-safe” không phải giấy phép để dùng bất chấp.
Các chuyên gia khuyến nghị ưu tiên sử dụng hộp thủy tinh hoặc đồ gốm sứ chịu nhiệt khi hâm nóng thức ăn để giảm phơi nhiễm vi nhựa trong sinh hoạt hằng ngày.
Nên và không nên khi hâm nóng thức ăn
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Hâm cơm văn phòng | Chuyển sang hộp thủy tinh/gốm | Quay trực tiếp trong hộp nhựa cũ |
| Đồ nhiều dầu mỡ | Dùng bát sứ chịu nhiệt | Dùng hộp nhựa mỏng, hộp take-away |
| Đồ chua, sốt cà chua | Hâm trong vật liệu trơ | Đựng lâu trong hộp nhựa rồi quay nóng |
| Che thức ăn | Dùng nắp chuyên dụng, không chạm thức ăn | Để màng bọc nhựa dính vào thực phẩm |
| Hộp trầy xước | Thay mới hoặc bỏ | Tiếp tục dùng vì “chưa hỏng” |
| Hộp dùng một lần | Chỉ dùng đúng mục đích | Rửa lại rồi quay nhiều lần |
Giải pháp thực tế tốt cho sức khoẻ
1. Đổi vật liệu hâm nóng
Cách đơn giản nhất là tách việc “đựng” và “hâm”.
Có thể vẫn dùng hộp nhựa để mang cơm nếu cần gọn nhẹ, nhưng khi hâm nóng nên chuyển thức ăn sang:
- Hộp thủy tinh chịu nhiệt.
- Bát sứ, đĩa sứ dùng được trong lò vi sóng.
- Hộp inox nếu không dùng lò vi sóng, chỉ dùng hấp/cách thủy phù hợp.
- Nắp đậy chuyên dụng cho lò vi sóng, không chạm vào thức ăn.
2. Không quay hộp nhựa dùng một lần
Hộp nhựa đựng đồ ăn giao tận nơi, hộp xốp, hộp mỏng, hộp không có ký hiệu phù hợp không nên đưa vào lò vi sóng.
- Không quay hộp xốp.
- Không quay hộp nhựa mỏng.
- Không quay hộp đen không rõ chất liệu.
- Không quay ly nhựa, chai nhựa, túi nhựa.
- Không quay màng bọc nếu màng chạm thức ăn
3. Loại bỏ hộp nhựa đã xuống cấp
Một hộp nhựa nên được thay nếu có dấu hiệu:
- Trầy xước nhiều.
- Đổi màu.
- Có mùi lạ.
- Cong vênh.
- Nắp không còn kín.
- Bề mặt nhám, rạn, nứt.
- Từng bị hâm nóng quá lâu
Đừng tiếc một chiếc hộp cũ nếu nó được dùng để chứa thức ăn nóng mỗi ngày.
4. Ưu tiên “nguội rồi mới cất”
Không nên đổ thức ăn đang sôi hoặc rất nóng vào hộp nhựa rồi đậy kín ngay.
Thói quen tốt hơn:
- Để thức ăn giảm nhiệt bớt.
- Chia khẩu phần vừa đủ.
- Cất lạnh trong hộp sạch.
- Khi ăn, chuyển sang vật liệu chịu nhiệt để hâm.
5. Giảm tiếp xúc nhựa từ nhiều nguồn khác
Vi nhựa không chỉ đến từ hộp cơm. Chúng có thể xuất hiện từ chai nước nhựa, túi nilon, đồ uống đóng chai, bao bì thực phẩm, thớt nhựa, dụng cụ nấu ăn nhựa bị mòn.
Có thể giảm phơi nhiễm bằng cách:
- Dùng bình nước cá nhân bằng inox hoặc thủy tinh.
- Hạn chế đựng đồ nóng trong túi nilon.
- Không dùng muỗng, vá nhựa với nồi quá nóng.
- Thay thớt nhựa đã mòn sâu.
- Ưu tiên thực phẩm ít bao gói khi có thể.
Lời khuyên của thầy thuốc
Các chuyên gia y tế môi trường thường nhấn mạnh rằng không thể tránh hoàn toàn vi nhựa trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, có thể giảm những phơi nhiễm không cần thiết, đặc biệt là việc hâm nóng thực phẩm trong nhựa. Người dân không nên hoảng loạn, nhưng cũng không nên xem nhẹ. Cách tiếp cận hợp lý là ưu tiên thủy tinh, gốm sứ chịu nhiệt khi hâm nóng; không tái sử dụng hộp nhựa một lần; bỏ hộp đã trầy xước, biến dạng; đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất.
Với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh nội tiết hoặc bệnh mạn tính, việc giảm tiếp xúc với nhựa khi hâm nóng thực phẩm càng nên được chú ý.
Hâm nóng thức ăn bằng hộp nhựa trong lò vi sóng là thói quen tiện lợi nhưng không nên duy trì hằng ngày một cách vô tư. Vấn đề không phải là cấm tuyệt đối mọi loại nhựa, mà là hiểu đúng: nhiệt, dầu mỡ, axit và sự xuống cấp của hộp nhựa có thể làm tăng nguy cơ thôi nhiễm vi nhựa, nano nhựa và phụ gia hóa học vào thực phẩm.
Trong khi khoa học tiếp tục làm rõ tác động dài hạn của vi nhựa đối với sức khỏe, mỗi người có thể giảm rủi ro bằng lựa chọn rất đơn giản: mang cơm bằng hộp an toàn hơn, hâm nóng bằng thủy tinh hoặc gốm sứ, và bỏ thói quen quay đi quay lại chiếc hộp nhựa đã cũ.
