Điều đáng lo ngại là vấn đề không nằm ở việc trẻ có ăn vặt hay không, mà ở ăn gì, ăn khi nào và ăn như thế nào.
Sau giờ học, không khó để bắt gặp hình ảnh trẻ cầm trên tay một gói snack, ly trà sữa hoặc nước ngọt có ga. Nhiều gia đình cũng có thói quen thưởng cho con bằng bánh kẹo, kem hoặc đồ ăn nhanh sau mỗi thành tích nhỏ. Trong khi đó, việc vừa ăn vừa xem tivi, điện thoại hay máy tính bảng ngày càng phổ biến.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), những hành vi ăn uống được hình thành từ thời thơ ấu thường kéo dài đến tuổi trưởng thành. Nếu trẻ sớm hình thành sở thích với thực phẩm nhiều đường, nhiều muối và chất béo bão hòa thì nguy cơ mắc béo phì, đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch sau này cũng tăng lên.
1. Ăn vặt không sai, nhưng lựa chọn sai sẽ gây hại
Nhiều phụ huynh vẫn nghĩ chỉ cần trẻ ăn đủ ba bữa chính thì các bữa phụ không quan trọng. Thực tế, bữa phụ hoàn toàn có thể góp phần bổ sung năng lượng và dưỡng chất cần thiết nếu được lựa chọn hợp lý. Ngược lại, nếu chủ yếu là thực phẩm siêu chế biến, nhiều đường, muối và chất béo thì lợi bất cập hại.
Những món ăn vặt phổ biến nhưng nên hạn chế gồm:
- Khoai tây chiên, bim bim, snack.
- Bánh quy kem, bánh ngọt, bánh rán.
- Kẹo, socola, thạch nhiều đường.
- Xúc xích, thịt chế biến sẵn.
- Nước ngọt có ga.
- Trà sữa, trà trái cây pha sẵn.
- Nước tăng lực.
- Nước ép đóng hộp nhiều đường.
Các thực phẩm này thường chứa nhiều "đường tự do" (free sugars), natri và chất béo không lành mạnh nhưng lại ít vitamin, khoáng chất và chất xơ. WHO khuyến cáo lượng đường tự do nên dưới 10% tổng năng lượng mỗi ngày; giảm xuống dưới 5% sẽ mang lại thêm lợi ích cho sức khỏe.
Lựa chọn thực phẩm ăn vặt hợp lý và xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh giúp bảo vệ sức khỏe, hỗ trợ sự phát triển toàn diện của trẻ em.
2. Một số thói quen ăn vặt dễ gây hại cho trẻ
1. Ăn vặt liên tục suốt cả ngày: Một số trẻ cứ khoảng một giờ lại lấy bánh hoặc kẹo ăn. Điều này khiến dạ dày luôn trong trạng thái "làm việc", trẻ ít cảm thấy đói vào bữa chính và dễ thiếu các thực phẩm giàu dinh dưỡng như thịt, cá, trứng, sữa, rau và trái cây. Ngoài ra, ăn nhiều lần các thực phẩm chứa đường còn làm tăng nguy cơ sâu răng.
2. Uống nước ngọt và đồ uống nhiều đường thay nước lọc: Đây là một trong những thói quen được các tổ chức y tế cảnh báo nhiều nhất. Nước ngọt, trà sữa, nước trái cây pha đường hay các loại đồ uống có đường cung cấp lượng calo lớn nhưng tạo cảm giác no rất kém. Trẻ dễ hấp thu năng lượng vượt nhu cầu mà không nhận ra. WHO cũng khuyến cáo nên hạn chế tối đa đồ uống chứa đường trong chế độ ăn của trẻ.
3. Vừa xem điện thoại vừa ăn: Đây là thói quen ngày càng phổ biến. Khi trẻ tập trung vào màn hình, não bộ khó nhận biết tín hiệu no. Kết quả là trẻ ăn nhiều hơn mức cần thiết, đồng thời giảm khả năng cảm nhận hương vị và học cách ăn uống lành mạnh. Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận thời gian sử dụng màn hình nhiều thường đi kèm với xu hướng tiêu thụ nhiều đồ ngọt và nước ngọt hơn.
4. Thưởng bằng đồ ngọt: "Con ngoan mẹ cho kẹo hay được điểm 10 sẽ được uống trà sữa"… Đây là cách thưởng rất phổ biến của không ít cha mẹ, nhưng các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo không nên duy trì lâu dài. Việc dùng đồ ngọt như phần thưởng khiến trẻ hình thành mối liên hệ giữa cảm xúc tích cực với thực phẩm nhiều đường, từ đó dễ tìm đến bánh kẹo mỗi khi vui, buồn hoặc căng thẳng. Đây là một trong những cơ chế góp phần tạo nên thói quen ăn theo cảm xúc khi trưởng thành.
5. Thay trái cây bằng bánh kẹo: Nhiều phụ huynh nghĩ bánh quy bổ sung sữa hay thanh ngũ cốc đóng gói có thể thay trái cây. Thực tế, trái cây tươi cung cấp vitamin, chất chống oxy hóa, nước và chất xơ tự nhiên - những thành phần mà phần lớn bánh snack không có. WHO khuyến cáo trẻ cần tăng cường rau và trái cây mỗi ngày thay vì các món ăn chế biến sẵn.
3. Cha mẹ nên làm gì?
Không nên cấm hoàn toàn việc ăn vặt vì điều đó có thể khiến trẻ càng thích các thực phẩm bị cấm. Thay vào đó, nên hướng dẫn trẻ lựa chọn thông minh.
Một số gợi ý:
- Quy định giờ ăn vặt cố định giữa hai bữa chính.
- Chuẩn bị sẵn trái cây tươi, sữa chua không đường, hạt không muối (phù hợp với lứa tuổi), bánh mì nguyên cám hoặc phô mai ít muối.
- Cho trẻ uống nước lọc thay vì nước ngọt.
- Không để bánh kẹo trong tầm mắt trẻ.
- Không cho trẻ vừa ăn vừa xem màn hình.
- Cha mẹ làm gương bằng chính thói quen ăn uống của mình.
Theo WHO, chế độ ăn lành mạnh không chỉ là lựa chọn thực phẩm mà còn là xây dựng môi trường ăn uống tích cực ngay từ nhỏ. Những thói quen được hình thành trong gia đình có ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe của trẻ.
Các bằng chứng hiện nay cho thấy khá rõ mối liên hệ giữa việc tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu đường, muối, chất béo bão hòa với nguy cơ béo phì và các bệnh không lây nhiễm. Đây là bằng chứng mạnh, được WHO và nhiều tổ chức y tế quốc tế sử dụng trong các khuyến cáo chính thức.
Trong khi đó, những nghiên cứu về tác động lâu dài của một số nhóm thực phẩm siêu chế biến hoặc cơ chế ảnh hưởng đến hành vi ăn uống của trẻ vẫn đang tiếp tục được bổ sung. Đây là lĩnh vực còn được nghiên cứu, dù xu hướng kết quả hiện nay đều nghiêng về việc nên hạn chế các thực phẩm chế biến sẵn trong khẩu phần của trẻ.
Ăn vặt không phải "kẻ thù" của sức khỏe trẻ em. Điều quan trọng là giúp trẻ hình thành thói quen ăn vặt đúng: chọn thực phẩm giàu dinh dưỡng, kiểm soát khẩu phần, hạn chế đồ uống có đường và tránh ăn trước màn hình. Nếu trẻ tăng cân nhanh bất thường, thường xuyên bỏ bữa chính, chỉ thích đồ ngọt hoặc có dấu hiệu sâu răng, táo bón kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá tình trạng dinh dưỡng và tư vấn chế độ ăn phù hợp.
Mời độc giả xem thêm:
