Theo các nhà phân tích, rào cản lớn nhất hiện nay không còn là bản thân tổ hợp S-400, mà là sự thiếu lòng tin chiến lược giữa Washington và Ankara.
Hình ảnh chụp từ trên cao hệ thống phòng không S-400 Triumf tại Moscow (Nga), tháng 5/2018. (Ảnh: Shutterstock)
Thổ Nhĩ Kỳ đang đẩy mạnh kế hoạch chuyển nhượng hệ thống phòng không S-400 của Nga cho một quốc gia khác, với Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) được xem là hai ứng viên tiềm năng. Mục tiêu của Ankara là thuyết phục Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt theo Đạo luật CAATSA và mở đường cho việc quay trở lại chương trình tiêm kích tàng hình F-35.
Tuần trước, truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ cho biết chính phủ nước này đang xúc tiến phương án bán S-400 cho một bên thứ ba. Bộ Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ sau đó xác nhận "các cuộc làm việc đa phương" đang được tiến hành và sẽ công bố khi có bước đi cụ thể.
Ankara muốn đổi S-400 lấy F-35
Thổ Nhĩ Kỳ từng là một trong những quốc gia sáng lập chương trình F-35 và đã đầu tư đáng kể vào dự án này. Tuy nhiên, Washington đã loại Ankara khỏi chương trình và áp đặt các lệnh trừng phạt sau khi nước này quyết định mua hệ thống phòng không S-400 của Nga.
Mỹ nhiều lần khẳng định việc vận hành S-400 cùng với F-35 có thể khiến các dữ liệu nhạy cảm về công nghệ tàng hình của máy bay bị Nga thu thập.
Ở chiều ngược lại, Ankara cho rằng họ buộc phải mua S-400 vì không thể tiếp cận các hệ thống phòng không tầm xa của phương Tây như Patriot hay SAMP/T trong bối cảnh nhu cầu phòng thủ ngày càng cấp bách.
Dù đã tiếp nhận S-400, Thổ Nhĩ Kỳ chưa từng chính thức đưa hệ thống này vào trực chiến hoặc tích hợp vào mạng lưới phòng không quốc gia. Nhiều năm qua, nhiều phương án đã được đưa ra nhằm tháo gỡ bế tắc, từ việc cất kho S-400, chuyển cho Mỹ quản lý, trả lại Nga cho đến bán cho một nước thứ ba.
Sau hội nghị thượng đỉnh NATO hồi đầu tháng 7, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington muốn dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Ankara và cho biết việc bán F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ là điều "chắc chắn sẽ được xem xét". Tờ Bloomberg sau đó cũng cho biết, Mỹ có thể bàn giao lô đầu tiên gồm 6 chiếc F-35 nếu các lệnh trừng phạt được gỡ bỏ.
Chuyên gia Israel: Bán S-400 vẫn chưa đủ
Nhiều chuyên gia cho rằng, việc bán S-400 chỉ là điều kiện cần chứ chưa phải điều kiện đủ để Thổ Nhĩ Kỳ trở lại chương trình F-35.
Ông Shay Gal, cựu Phó Chủ tịch phụ trách Quan hệ Đối ngoại của Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Vũ trụ Israel (IAI), nhận định rằng ngay cả khi Ankara chuyển giao S-400 cho Qatar, điều đó cũng không thể khôi phục vị thế của nước này trong chương trình F-35.
Theo ông, Washington đã xây dựng các cơ chế nhằm ngăn chặn những hình thức "thoái vốn mang tính tượng trưng". Việc chuyển S-400 sang nước khác không thể xóa bỏ những lo ngại về an ninh cũng như hồ sơ hợp tác giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Nga.
Một trong những nguyên nhân khiến Mỹ vẫn dè dặt là các chuyên gia Nga từng tham gia triển khai hệ thống S-400 tại Thổ Nhĩ Kỳ trong giai đoạn Ankara vẫn còn là thành viên chương trình F-35. Điều này làm dấy lên nghi ngờ rằng Moscow có thể đã thu thập được những dữ liệu liên quan đến tiêm kích tàng hình của Mỹ.
Theo nhiều quan chức Mỹ, nếu điều đó đã xảy ra thì nguy cơ rò rỉ thông tin là không thể đảo ngược, bất kể Ankara hiện còn sở hữu S-400 hay không. Ngoài ra, việc Thổ Nhĩ Kỳ vẫn duy trì quan hệ khá gần gũi với Nga trong nhiều lĩnh vực, từ năng lượng đến hợp tác kinh tế, cũng khiến Washington tiếp tục nghi ngờ về định hướng chiến lược lâu dài của đồng minh NATO này.
Phương án chuyển giao S-400 cho Qatar cũng không được đánh giá là giải pháp lý tưởng. Qatar vừa là đồng minh thân cận của Thổ Nhĩ Kỳ, vừa là đối tác chiến lược của Mỹ và là nơi đặt căn cứ không quân Al Udeid, một trong những cơ sở quân sự quan trọng nhất của Washington ở Trung Đông.
Theo ông Shay Gal, việc đưa S-400 tới Qatar chẳng khác nào chuyển một hệ thống phòng không của Nga đến gần hơn với hạ tầng quân sự Mỹ. Ông cho rằng đây chỉ là "chuyển vấn đề sang địa điểm khác" chứ không loại bỏ được các rủi ro an ninh mà Washington lo ngại.
Quốc hội Mỹ vẫn là rào cản lớn
Ngay cả khi chính quyền Tổng thống Trump muốn nối lại thương vụ F-35, quá trình này vẫn phải vượt qua hàng loạt rào cản pháp lý.
Để dỡ bỏ các lệnh trừng phạt CAATSA, Tổng thống Mỹ phải chứng minh với Quốc hội rằng Thổ Nhĩ Kỳ không còn sở hữu S-400, hệ thống này đã hoàn toàn ngừng hoạt động và Ankara cam kết không tiếp tục hợp tác tương tự với Nga trong tương lai.
Nếu Quốc hội không bị thuyết phục, quá trình này hoàn toàn có thể bị chặn lại. Việc bán F-35 còn phải trải qua nhiều bước xem xét về an ninh, ngân sách, hợp đồng, dây chuyền sản xuất, huấn luyện và chứng nhận, nên ngay cả trong kịch bản thuận lợi nhất, Thổ Nhĩ Kỳ cũng khó có thể nhận được máy bay trong vài năm tới.
Không chỉ Mỹ, hai đối thủ lớn của Thổ Nhĩ Kỳ trong khu vực là Israel và Hy Lạp cũng phản đối mạnh mẽ khả năng Ankara sở hữu F-35.
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từng kêu gọi Washington không bán F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ vì lo ngại điều này sẽ làm thay đổi cán cân quân sự ở Trung Đông và ảnh hưởng đến ưu thế quân sự mà Mỹ cam kết duy trì cho Israel.
Bộ trưởng Quốc phòng Hy Lạp Nikos Dendias cũng tuyên bố, Athens không mong muốn Ankara tiếp cận F-35 hoặc các công nghệ phục vụ chương trình tiêm kích thế hệ mới.
Theo ông Shay Gal, ngay cả khi được phép mua F-35, Thổ Nhĩ Kỳ cũng khó có thể vượt qua Israel hay Hy Lạp về năng lực không quân trong nhiều năm tới, bởi hai quốc gia này đều đã hoặc sắp tiếp nhận các phi đội F-35 mới.
