Tôi nghiệm thấy một số bạn bè, người quen, vốn ít khiếu văn chương, ít đọc sách, vậy mà đến tuổi 50, 60 quay ra làm thơ. Đó cũng là một hiện tượng rất Việt Nam mà các nhà tâm lý học và xã hội học cũng nên nghiên cứu.
Trong Nam ngoài Bắc, các câu lạc bộ thơ mọc ra như nấm, nhất là do tuổi thọ trung bình của ta tăng lên, số các cụ nghỉ hưu ngày một đông. Các cụ tập hợp nhau xướng họa, thường xuyên xuất bản tuyển tập sáng tác của các hội viên.
 Một buổi đọc thơ của các cụ ở Huế |
Có nhiều người nước ngoài cũng nhận biết và rất hoan nghênh cách sống như vậy của người cao tuổi Việt Nam. Hội hữu nghị Thụy Sĩ - Việt Nam vừa xuất bản một tập thơ của các cụ ở Huế, dịch sang tiếng Đức, lấy tên là Theo dòng thời gian (In Fluss der Zeit), có in cả nguyên văn tiếng Việt và bản dịch tiếng Pháp (để bộ phận người Thụy Sĩ biết tiếng Đức và tiếng Pháp đọc).
Tuyển tập trình bay rất trang nhã, có một số bài thơ in dưới dạng chữ chép tay (chơi thư pháp), minh họa bằng tranh dân gian, tranh khắc và thủy mặc. Sách được ra để kỷ niệm 25 năm thành lập Hội Hữu nghị Thụy Sĩ - Việt Nam ở Bâle ngày 27/11/1982, số tiền bán sách, Thụy Sĩ sẽ dành cho những dự án giúp người cao tuổi ở Việt Nam.
Trong lời tựa, A.Weil viết cho độc giả Thụy Sĩ: "Đối với nhiều người trên thế giới, danh từ Việt Nam đến nay vẫn còn gắn với chiến tranh. Những bài thơ tuyển trong tập này do thế hệ trải qua chiến tranh viết ra, tất cả các tác giả đều đã sống và đau khổ với cuộc chiến. Hẳn nhiều độc giả sẽ ngạc nhiên thấy nhiều bài thơ không phản ánh con người và hình ảnh trong chiến tranh, nhất là cuộc phản công Tết Mậu Thân 1968 ở Huế, đã là đề tài thời sự nóng hổi của báo chí thế giới. Ấy là vì, vào những thời điểm gay go của cuộc sống, về mặt chiến lược, để tồn tại, con người cố gắng sống bình thường, với tất cả mọi vui buồn đời thường. Mặt khác, theo dòng thời gian, cái nhìn về dĩ vãng chiến tranh cũng dịu đi. Trong thơ, tất cả những tình cảm lãng mạn, luyến tiếc và buồn rầu, cảnh sông Hương, mưa bụi, con cò trong ruộng lúa, cái nóng thiêu đốt, những mối tình thầm kín, mang màu sắc sâu đậm hơn là hình ảnh lửa đạn. Những bài thơ cho ta thấy tình cảm và tư duy của tác giả đối với đất nước Việt Nam, những ý nghĩ cá nhân mang ý nghĩa cộng đồng và nhân loại, như nhắn gửi bạn bè thế giới: Các bạn chớ coi chúng tôi chỉ là các chiến sĩ chỉ biết đánh giặc, mà là những con người với đầy đủ mọi yếu tố tình cảm vui buồn, khát vọng... Chúng tôi hy vọng các độc giả sẽ có cái vui thực sự khi phát hiện ra những bài thơ này, chứng cứ cảm động của những cuộc đời đã trải mọi dặm đường gai góc, gồ ghề cùng những bông hoa sen".
Dịch thơ Việt sang tiếng Pháp và tiếng Đức quả là gian nan. Tiếng Việt đơn âm lại có nhạc điệu, ngữ pháp đôi khi không chặt chẽ. Lại thêm văn hóa Đông Tây khác nhau, tình cảm có khi không đồng điệu. Các dịch giả tài hoa đã vượt qua những thách thức ấy và truyền cảm rất thành công.
Người già thường hay gợi lại Ký ức thời gian:
Từng bước đi/Từng chỗ đứng, từng chỗ ngồi/ Ngôi trường cũ giờ đây thành huyền thoại/Cả mối tình ta không dám nói/ Ép vào lòng thành kỷ niệm hôm nay..."
Trần Xuân Sĩ
Nhớ một chiều mưa:
Vui tuổi già bằng cách trông nom con cháu, hội tụ bạn bè, đồng chí cũ, tham gia công việc xã hội. Dinh dưỡng tinh thần, tìm cái đẹp trong thiên nhiên:
Sông Hương chiều thu:
Chiều thu lác đác lá bay/ Ngắm nhìn phong cảnh càng say quê mình!
Sông Hương nước chẩy về Sình/ Thuyền ai trôi nhẹ bồng bềnh trên sông...
Thanh Nhàn
Các bạn Thụy Sĩ xuất bản tập thơ Huế Theo dòng thời gian vì thấy lời thơ mộc mạc, chân thật. Các bạn ngạc nhiên là sau bao gian khổ, mất mát, hy sinh, các cụ vẫn trữ tình đến vậy! Nhà thơ và phê bình văn học Mỹ J. Daumer nhận định là thơ Việt Nam hiện đại và hậu hiện đại khác thơ phương Tây ở chỗ vẫn đậm màu sắc tình cảm. Thơ các cụ ở Huế hẳn cũng không khác!
Hữu Ngọc