Với tên gọi khác là lớp Sevastopol, Gangut là lớp thiết giáp hạm dreadnought đầu tiên do Nga chế tạo. Bốn chiếc gồm Gangut, Poltava, Petropavlovsk và Sevastopol được thiết kế để tăng cường sức mạnh hạm đội sau thất bại trước Nhật Bản. Dù không phải lúc nào cũng phát huy được hết khả năng chiến đấu, chúng vẫn đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi từ hải quân thời Sa hoàng sang lực lượng hải quân Liên Xô.
Thiết giáp hạm Gangut. (Ảnh: TNI)
Gangut ra đời
Thất bại trong Chiến tranh Nga – Nhật giai đoạn 1904–1905 đã phơi bày những hạn chế của hạm đội Nga, đặc biệt là trước các thiết giáp hạm thế hệ mới. Sự xuất hiện của tàu HMS Dreadnought thuộc Hải quân Hoàng gia Anh vào năm 1906 càng thúc đẩy Nga tìm cách đổi mới lực lượng thiết giáp hạm.
Năm 1907, Bộ Hải quân Nga tổ chức cuộc thi thiết kế tàu chiến mới và nhận được hơn 50 phương án từ các đơn vị trong nước lẫn nước ngoài. Thiết kế được lựa chọn chịu ảnh hưởng từ những ý tưởng của kỹ sư người Italy Vittorio Cuniberti và công ty đóng tàu Đức Blohm & Voss.
Điểm nổi bật của lớp Gangut là hệ thống pháo chính gồm 12 khẩu pháo 305 mm, bố trí trong 4 tháp pháo 3 nòng dọc theo trục giữa thân tàu. Cách sắp xếp này cho phép nhiều khẩu pháo cùng hướng về một phía, tạo ra hỏa lực mạnh trong các cuộc giao chiến giữa những chiến hạm lớn.
Quá trình đóng tàu bắt đầu vào tháng 6/1909 tại các xưởng đóng tàu ở St. Petersburg. Những tranh cãi về ngân sách cùng các thay đổi trong thiết kế khiến dự án kéo dài đến năm 1914.
Chiến tranh Thế giới thứ nhất và cuộc rút lui giữa băng giá
Khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất bùng nổ, 4 thiết giáp hạm Gangut được biên chế vào Lữ đoàn Thiết giáp hạm số 1 thuộc Hạm đội Baltic. Nhiệm vụ chủ yếu của chúng là bảo vệ Vịnh Phần Lan và ngăn chặn nguy cơ hạm đội Đức tiến sâu vào khu vực.
Tuy sở hữu hỏa lực đáng kể, các thiết giáp hạm này không có nhiều cơ hội tham gia những trận hải chiến lớn. Điều kiện mùa đông khắc nghiệt ở biển Baltic, cùng sức mạnh của Hạm đội Biển khơi Đức, khiến Hải quân Nga thận trọng khi triển khai các chiến hạm chủ lực. Vì vậy, Gangut và các tàu cùng lớp chủ yếu thực hiện nhiệm vụ huấn luyện, hỗ trợ hoạt động rải thủy lôi và tiến hành một số chuyến xuất kích hạn chế.
Các tàu cũng gặp phải những sự cố trong quá trình phục vụ. Sevastopol bị hư hại sau một vụ mắc cạn năm 1916, trong khi Gangut xảy ra một cuộc nổi loạn nhỏ liên quan đến tình trạng thiếu lương thực.
Năm 1918, sau khi Nga ký Hiệp ước Brest-Litovsk, nguy cơ các chiến hạm bị quân Đức chiếm giữ trở nên rõ rệt. Để bảo toàn lực lượng, Hải quân Nga tiến hành cuộc di chuyển nổi tiếng mang tên "Chuyến hải trình băng giá", đưa các tàu từ Helsinki về căn cứ Kronstadt. Hành trình qua vùng biển đóng băng giúp những chiến hạm này tránh rơi vào tay đối phương.
Từ chiến hạm của Sa hoàng thành biểu tượng hải quân Liên Xô
Sau khi chế độ Sa hoàng sụp đổ và đảng Bolshevik lên nắm quyền, những thiết giáp hạm còn lại được tiếp nhận vào lực lượng hải quân Xô Viết. Chúng không chỉ tiếp tục phục vụ mà còn được đổi tên để phù hợp với hệ tư tưởng của chính quyền mới.
Gangut được đổi tên thành Oktyabrskaya Revolyusiya vào năm 1925; Petropavlovsk trở thành Marat năm 1921; Sevastopol mang tên Parizhskaya Kommuna từ năm 1921; còn Poltava được đổi tên thành Mikhail Frunze vào năm 1926.
Trong những năm 1920–1930, Hải quân Liên Xô tiến hành nhiều đợt sửa chữa và hiện đại hóa các tàu. Những thay đổi bao gồm chuyển sang sử dụng nồi hơi đốt dầu, tăng cường pháo phòng không, cải tiến hệ thống điều khiển hỏa lực và lắp thêm các kết cấu chống ngư lôi nhằm nâng cao khả năng sống sót khi trúng đòn.
Các khẩu pháo phòng không cỡ 76 mm và 37 mm được bổ sung, giúp những chiến hạm vốn được thiết kế trong thời kỳ pháo hạm thống trị có khả năng đối phó tốt hơn với mối đe dọa từ máy bay. Những cải tiến này không thể biến Gangut thành thiết giáp hạm hiện đại hoàn toàn, nhưng giúp kéo dài thời gian phục vụ và duy trì giá trị quân sự của chúng.
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất diễn ra với Parizhskaya Kommuna, trước đây là Sevastopol. Năm 1929, tàu được chuyển từ Hạm đội Baltic sang Hạm đội Biển Đen. Để cải thiện khả năng đi biển, con tàu được sửa đổi phần mũi theo kiểu clipper. Trong hành trình chuyển căn cứ, nó vẫn gặp thời tiết xấu và bị hư hại do bão.
Biến những thiết giáp hạm cũ thành pháo đài nổi
Khi Chiến tranh Thế giới thứ hai diễn ra, các thiết giáp hạm lớp Gangut đã có tuổi đời hàng chục năm. Dù vậy, pháo hạm cỡ lớn của chúng vẫn hữu ích trong những nhiệm vụ yểm trợ trên bộ, đặc biệt khi lực lượng Liên Xô cần hỏa lực mạnh để bảo vệ các căn cứ và thành phố ven biển.
Trong Chiến tranh Mùa đông giữa Liên Xô và Phần Lan giai đoạn 1939–1940, Marat và Oktyabrskaya Revolyusiya tham gia pháo kích các vị trí của Phần Lan.
Tình thế trở nên nguy hiểm hơn vào năm 1941, khi Đức mở Chiến dịch Barbarossa nhằm xâm lược Liên Xô. Marat bị máy bay Đức tấn công tại Kronstadt và hư hại đặc biệt nghiêm trọng. Con tàu chìm một phần trong vùng nước nông, nhưng không bị mất hoàn toàn. Phần còn nổi của chiến hạm được tận dụng làm một trận địa pháo cố định, tiếp tục hỗ trợ lực lượng Liên Xô trong cuộc bao vây Leningrad.
Năm 1943, phần còn lại của Marat được đổi tên thành Petropavlovsk. Dù không còn khả năng hoạt động như một thiết giáp hạm hoàn chỉnh, hỏa lực của nó vẫn góp phần vào hệ thống phòng thủ thành phố cho đến năm 1944.
Oktyabrskaya Revolyusiya cũng phải hứng chịu nhiều đợt không kích của Đức. Con tàu vẫn tiếp tục hoạt động và hỗ trợ các chiến dịch của Liên Xô trong năm 1944. Khả năng duy trì nhiệm vụ sau nhiều lần bị tấn công cho thấy giá trị của những chiến hạm này trong vai trò pháo hạm yểm trợ, ngay cả khi chúng không còn phù hợp với các trận hải chiến hiện đại.
Ở Biển Đen, Parizhskaya Kommuna cung cấp hỏa lực hỗ trợ trong các hoạt động liên quan đến cuộc vây hãm Sevastopol và những nỗ lực sơ tán lực lượng. Năm 1943, con tàu được đổi tên trở lại thành Sevastopol.
Trong khi đó, Mikhail Frunze không được khôi phục hoàn chỉnh sau những tổn thất và hư hại trước đó. Năm 1941, phần thân tàu bị đánh chìm để làm vật cản trên biển, chấm dứt khả năng trở lại hoạt động chiến đấu của chiến hạm này.
Sau khi chiến tranh kết thúc, những thiết giáp hạm lớp Gangut còn tồn tại không được giữ lại lâu dài trong biên chế. Marat và Oktyabrskaya Revolyusiya bị tháo dỡ vào năm 1953, trong khi Sevastopol được tháo dỡ vào năm 1956.
