Ở làng biển Cảnh Dương, trước đây thuộc huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình, nay là xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị, "đi Bóng" là cách gọi quen thuộc của nghề bắt mực bằng lồng. Không cần những chuyến biển dài ngày, ngư dân chỉ dùng thuyền, thúng nhỏ ra vùng nước cách bờ khoảng 3-4 hải lý để thả Bóng, thu mực rồi trở về trong buổi sáng.
Những chiếc thuyền nhỏ rời bờ trên vùng nước lặng ở Cảnh Dương.
Mỗi ngày, ngư dân bắt đầu công việc từ khoảng 4h sáng. Khi trời còn mờ sương, ngư dân đã chuẩn bị thuyền, thúng, lồng Bóng và mồi để ra bãi đánh. Công việc thường kết thúc vào khoảng 9h sáng, sau khi thu mực, thay mồi và kiểm tra lại dây Bóng.
Thuyền, thúng neo đậu ven bãi biển, chuẩn bị cho chuyến ra bãi đánh mực.
"Bóng" thực chất là một loại lồng bắt mực. Mỗi chiếc lồng cao khoảng 60cm, rộng 70cm, dài 110-120cm, phần mái được uốn cong. Khung lồng làm bằng hai loại cây lấy từ rừng: cây cong là Dây Trường, còn gọi là Mù Chu; cây thẳng là cây Dẻ.
Ngư dân vác khung Bóng ra cầu cảng, chuẩn bị cho công việc thường nhật.
Sau khi mua nguyên liệu từ người đi rừng, ngư dân thuê thợ đóng khung, sau đó bọc lưới và phủ lên phần mái những dải nhựa đen mỏng. Chính lớp nhựa đen này tạo nên "bóng" dưới nước, cũng là nguồn gốc tên gọi của nghề đi Bóng.
Một chiếc Bóng với phần mái phủ dải nhựa đen để tạo bóng râm dưới nước.
Khi được thả lơ lửng trong nước biển, mái lồng tạo thành vùng râm mát, mô phỏng nơi trú ẩn tự nhiên để dụ mực vào đẻ trứng. Bên trong lồng, ngư dân treo trứng mực làm giả như ổ trứng. Khi mực tìm đến, chui qua khe hẹp ở đầu lồng để vào đẻ, chúng sẽ bị mắc lại bên trong.
Cấu tạo bên trong của một chiếc Bóng nhìn từ trên cao.
Đường vào lồng chỉ là một khe hẹp, rộng khoảng 2-2,5cm, dài chừng 40cm ở một đầu Bóng. Thiết kế này giúp mực dễ chui vào nhưng khó thoát ra ngoài. Với ngư dân Cảnh Dương, hiệu quả của mỗi chiếc Bóng phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm làm khung, bọc lưới và tạo bóng.
Ngư dân buộc, chỉnh lại lưới và dải nhựa trên khung Bóng.
Chi phí để hoàn thiện một chiếc Bóng không nhỏ. Phần nguyên liệu cây mua từ người đi rừng khoảng 100.000 đồng/bộ; thuê đóng khung khoảng 100.000 đồng; lưới và công bọc thêm khoảng 100.000 đồng. Ngoài ra, người theo nghề còn phải đầu tư thúng và máy, tổng chi phí vào khoảng 70-80 triệu đồng.
Những chiếc Bóng được xếp đầy trên thúng sau khi đưa từ biển vào bờ.
Cách đánh Bóng cũng có yêu cầu riêng. Một dây Bóng thường gồm 30-45 lồng, được thả nổi lập lờ cách mặt nước khoảng 1-1,2m. Mỗi chiếc Bóng có một can nhựa 2-3 lít để giữ nổi, đồng thời được buộc với vật nặng bên dưới nhằm giữ lồng đứng ổn định trong dòng nước.
Ngư dân kiểm tra Bóng trên thúng trước khi tiếp tục thả xuống bãi đánh mực.
Mỗi người đi Bóng thường sở hữu từ 70-90 chiếc. Số lượng lớn giúp họ có thể luân phiên sử dụng, thay thế những lồng cần sửa chữa hoặc vệ sinh. Sau mỗi chuyến biển, Bóng được đưa về bờ để kiểm tra, cọ rửa và chuẩn bị cho lần thả tiếp theo.
Công đoạn vệ sinh Bóng rất quan trọng. Ban đêm hoặc sau khi đưa Bóng về, ngư dân dùng bàn chải đánh sạch lớp hà, rong và sinh vật li ti bám trên khung, lưới, mái lồng. Nếu để Bóng bẩn, mực sẽ không vào đẻ, khiến hiệu quả đánh bắt giảm rõ rệt.
Mùa "đi Bóng" chỉ kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9 dương lịch. Hết mùa mực, nhiều ngư dân Cảnh Dương lại chuyển sang đi lưới, đánh cá hoặc làm các nghề biển khác. Với những người bám nghề, "đi Bóng" là nguồn thu nhập quan trọng trong năm, có thể đạt khoảng 10-30 triệu đồng mỗi tháng tùy sản lượng và thời tiết.
Những lồng Bóng ken dày trên bãi biển, cho thấy quy mô đầu tư của ngư dân theo nghề.
Sau mỗi buổi sáng, thành quả của ngư dân là những giỏ mực tươi được đưa vào bờ. Đằng sau đó là cả quá trình chuẩn bị công phu, từ làm lồng, thả Bóng, canh mùa, chọn bãi đến vệ sinh, sửa chữa từng chi tiết nhỏ.
Mực sau khi được thu từ các lồng Bóng, cho vào giỏ mang vào bờ tiêu thụ.
Không ồn ào như những chuyến vươn khơi dài ngày, nghề "đi Bóng" ở Cảnh Dương mang nhịp mưu sinh lặng lẽ, đều đặn. Những chiếc lồng thô mộc làm từ cây rừng, lưới và dải nhựa đen đã trở thành công cụ kiếm sống quen thuộc, gắn bó với ngư dân nơi cửa biển qua nhiều mùa mực.
