Rồi anh đi đường anh, tôi đường tôi!
 |
Lúc đó, tôi là Tổng biên tập báo đối ngoại Pháp-Anh Le Vietnam en marche, báo ra được 7 năm. Tạp chí xuất bản từ 1956, theo tinh thần đấu tranh cho Hiệp nghị Paris và giới thiệu Việt Nam ra thế giới, nặng về văn hoá xã hội. Anh Viện về, thấy như vậy không còn hợp với tình hình ta đang phải đương đầu về chính trị và quân sự với Mỹ. Anh đề nghị nên thay bằng một tờ đấu tranh thời sự Le Courrier du Vietnam và một tạp chí đi vào chiều sâu hơn (Etudes Vietnamienne).
Hai cơ quan ngôn luận này ra đời đã khiến cho báo chí đối ngoại Việt Nam khởi sắc. Sự thực thì báo ngoại ngữ từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 chưa có điều kiện phát triển. Lèo tèo có tờ Le Peuple ra ở Hà Nội cho đến khi toàn quốc kháng chiến (1948), rồi mấy tờ báo địch vận ở các chiến khu… Sau cuộc kháng chiến chống Pháp, có tạp chí Le Vietnam démocratique chỉ ra được một số, Le Vietnam en marche và Báo ảnh Việt Nam. Chỉ đến cuộc kháng chiến chống Mỹ: Etudes Vietnamiennes, Le Courrier du Vietnam và các sách của NXB Ngoại văn, đặc biệt tiếng Pháp và tiếng Anh, mới phát huy tác dụng tốt.
Cuộc kháng chiến gay go lại là một điều kiện thuận lợi cho sách báo đối ngoại Việt Nam vì Việt Nam trở thành vấn đề quốc tế nóng bỏng. Mặt trận Thế giới vì Việt Nam (bao gồm tất cả các nước, các dân tộc và những người có cảm tình với một dân tộc đi chân đất, chống máy bay của một đế quốc siêu công nghiệp) chăm chú theo dõi những gì phát đi từ trái tim Hà Nội.
Anh Viện đã tập hợp được một số anh em trí thức học thời Pháp (thuộc đủ ngành: làm báo, biên tập, dạy học, phiên dịch…), cải tổ nhà xuất bản Ngoại văn, sáp nhập Etudes Vietnamiennes và Le Courrier duVietnam (1970). Một số anh em chúng tôi qua công tác có ít nhiều kinh nghiệm về viết cho đối tượng nước ngoài. Anh Viện là người đúc kết đầy đủ nhất những kinh nghiệm và lý luận tuyên truyền đối ngoại, nhất là chiến lược và sách lược đấu tranh quốc tế, tranh thủ cảm tình nhân dân thế giới.
Tạp chí Pháp – Anh Nghiên cứu Việt Nam do anh Viện sáng lập và làm Tổng biên tập có một vai trò đối ngoại, nhất là đối với phương Tây trong kháng chiến chống Mỹ. Giáo sư Mỹ D.Jardine đánh giá: “Tạp chí này, từ những năm 1960 đã là một kho tàng tri thức vì Việt Nam. Tôi đã luôn dựa vào nó, coi là nguồn chủ yếu trong công việc nghiên cứu”. Nhà văn Mỹ Lady Borton có ý kiến: “Trong 47 năm nay, tạp chí công bố những công trình của các nhà nghiên cứu Việt Nam, là tiếng nói chính của người Việt!”.
Tổng kết những cống hiến của anh Viện, cần nhắc đến các công trình sử học, dưỡng sinh, phục hồi môn đá cầu truyền thống, nghiên cứu tâm lý trẻ em.
Anh Viện quê ở huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, là con cụ Hoàng Giáp Nguyễn Khắc Niêm. Mặc dù lưu lạc hơn hai chục năm ở Pháp, anh vẫn giữ nhiều tính cách “thầy đồ Nghệ”, chữ Nho anh rất khá. Thầy đồ Nghệ đi Tây, viết tiếng Tây mà phục vụ đất nước đắc lực. Năm 1992, được tặng giải lớn Pháp ngữ của Viện Hàn lâm Pháp.
Hữu Ngọc