Hiện thực hóa bài toán tính đúng, tính đủ trong dịch vụ y tế
Ngành y tế Việt Nam đang đứng trước những bước ngoặt lịch sử trong lộ trình đổi mới toàn diện cơ chế tài chính. Việc chuyển đổi mạnh mẽ từ cơ chế cấp phát ngân sách bao cấp sang phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ dựa trên giá trị thực tế đòi hỏi một hệ thống định giá dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh phải hoàn toàn tường minh, khoa học và thực chất.
Để hiện thực hóa bài toán "tính đúng, tính đủ" ấy, ngành y tế buộc phải giải quyết tận gốc một "điểm nghẽn" cố hữu: Làm sao để xây dựng được một hệ thống định mức kinh tế – kỹ thuật chuẩn xác cho hàng nghìn dịch vụ y tế? Câu trả lời đã tìm thấy lời giải căn cơ khi Bộ Y tế ban hành Văn bản hợp nhất số 13/2026/VBHN-TT-BYT về Danh mục kỹ thuật chuyên môn trong khám bệnh, chữa bệnh.
Định mức kinh tế kỹ thuật chuyển từ cách phân loại danh mục kỹ thuật theo tuyến, hạng bệnh viện và chuyên khoa truyền thống sang cách phân loại khoa học dựa trên hệ cơ quan và cấu trúc giải phẫu của cơ thể người. Ảnh: PV
Không đơn thuần là một văn bản phân loại chuyên môn, danh mục mới với lộ trình chuyển đổi số hóa đồng bộ theo hệ cơ quan và giải phẫu chính là tấm "bản đồ xương sống", tạo đòn bẩy quyết định để Bộ Y tế và các cơ sở y tế hoàn thiện hệ thống định mức kinh tế – kỹ thuật, mở đường cho một kỷ nguyên minh bạch tài chính và nâng tầm chất lượng phục vụ người bệnh.
Cốt lõi mang tính đột phá của Văn bản hợp nhất số 13/2026/VBHN-TT-BYT chính là sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý hành chính y tế: Chuyển từ cách phân loại danh mục kỹ thuật theo tuyến, hạng bệnh viện và chuyên khoa truyền thống sang cách phân loại khoa học dựa trên hệ cơ quan và cấu trúc giải phẫu của cơ thể người. Sự thay đổi này được Bộ Y tế thiết kế theo một lộ trình chuyển tiếp chặt chẽ gồm hai giai đoạn.
Giai đoạn 1 (Áp dụng đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2027): Các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh tiếp tục áp dụng Phụ lục số 01. Giai đoạn này nhằm giữ vững sự ổn định trong hoạt động chuyên môn và vận hành chi trả bảo hiểm y tế hiện hành, đồng thời tạo bước đệm để các đơn vị làm quen với hạ tầng số hóa và rà soát lại năng lực kỹ thuật thực tế tại cơ sở.
Giai đoạn 2 (Chính thức áp dụng từ ngày 01 tháng 01 năm 2028): Toàn hệ thống y tế đồng loạt chuyển đổi sang áp dụng Phụ lục số 02. Đây là danh mục kỹ thuật chuyên môn hoàn chỉnh được mã hóa đồng bộ, phân nhóm khoa học theo từng hệ cơ quan giải phẫu.
Sự phân tách này giải quyết triệt để tình trạng một kỹ thuật y tế (ví dụ: các kỹ thuật nội soi, phẫu thuật can thiệp mạch) bị phân bổ rải rác, trùng lặp hoặc chồng chéo ở nhiều chuyên khoa khác nhau như trước đây. Khi đưa về một hệ quy chiếu giải phẫu thống nhất, danh mục mới trở thành một "bộ khung chuyên môn" chuẩn hóa, đóng vai trò như một hệ ngôn ngữ chung cho toàn ngành y tế.
Đây không chỉ là cơ sở toán học và y học để Bộ Y tế số hóa toàn diện quy trình kỹ thuật, mà còn là nền tảng số dữ liệu sạch giúp các cơ sở y tế xác định đúng tọa độ của từng dịch vụ y tế kỹ thuật cao, chuẩn bị sẵn sàng cho bước áp định mức hao phí kinh tế ở giai đoạn tiếp theo.
Việc xác lập được một "bộ khung chuyên môn" chuẩn hóa theo hệ cơ quan giải phẫu chính là chìa khóa để Bộ Y tế giải quyết dứt điểm các vướng mắc trong việc bóc tách định mức kinh tế – kỹ thuật. Theo quy định cốt lõi tại Thông tư số 19/2022/TT-BYT, định mức kinh tế kỹ thuật của một dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh bắt buộc phải được cấu thành từ 3 thành phần hao phí định lượng rõ ràng:
1. Định mức lao động trực tiếp: Quy định chi tiết về số lượng nhân lực (bác sĩ chính, phụ mổ, điều dưỡng) và tổng thời gian (tính bằng phút) cần thiết để hoàn thành một quy trình kỹ thuật.
2. Định mức thuốc, hóa chất, vật tư y tế tiêu hao: Xác định chính xác chủng loại, tên gọi và số lượng cụ thể từng mặt hàng (từ bơm tiêm, găng tay, bông băng cho đến các loại hóa chất chuyên dụng) cần dùng cho ca bệnh.
3. Định mức trang thiết bị: Quy định rõ chủng loại máy móc, thiết bị y tế sử dụng, thời gian vận hành máy trong một ca và hiệu suất khai thác thiết bị để làm căn cứ tính khấu hao.
Trước đây, rào cản lớn nhất khiến các bệnh viện công lập lúng túng khi xây dựng định mức kinh tế kỹ thuật là sự bất cập của danh mục kỹ thuật cũ. Do các dịch vụ bị phân mảnh theo tuyến và chuyên khoa, một loại vật tư tiêu hao hay một chiếc máy chụp chuyên dụng thường bị phân bổ mập mờ, chồng lấn giữa các khoa phòng, dẫn đến số liệu thu thập bị sai lệch hoặc trùng lắp.
Khi dòng quy định mới đưa toàn bộ kỹ thuật về một hệ quy chiếu giải phẫu thống nhất, "điểm nghẽn" này lập tức được khơi thông. Danh mục chuẩn hóa theo hệ cơ quan trở thành tọa độ pháp lý chính xác để các bệnh viện đầu mối tiến hành đo lường, bóc tách riêng rẽ và định vị chính xác từng thành phần hao phí. Tránh được tình trạng tính trùng hoặc bỏ sót chi phí, tạo cơ sở dữ liệu sạch vững chắc để Bộ Y tế áp dụng phương pháp định giá chi phí thực tế cho từng dịch vụ kỹ thuật.
Minh bạch viện phí, bảo vệ tối đa quyền lợi của người dân
Theo các chuyên gia, xây dựng hệ thống định mức kinh tế – kỹ thuật không phải là công việc của riêng một đơn vị, mà đòi hỏi quy trình phối hợp, rà soát dữ liệu ở quy mô toàn ngành. Tại Quyết định số 1317/QĐ-BYT, Bộ Y tế đã thiết lập một quy trình thu thập và tổng hợp kết quả khảo sát từ các bệnh viện đầu mối, dựa trên nguyên tắc khoa học và thực tiễn để từng bước "làm sạch dữ liệu".
Quá trình rà soát này được thực hiện qua các giai đoạn kỹ lưỡng nhằm sàng lọc thông tin từ các cơ sở y tế: Các bệnh viện được giao đầu mối tiến hành thống kê chi tiết hao phí thực tế từ lâm sàng, từ đó gửi báo cáo về hệ thống trực tuyến của Cục Quản lý Khám, chữa bệnh.
Hội đồng chuyên môn của Bộ Y tế thực hiện việc phân tích, loại bỏ các yếu tố chi phí bất hợp lý hoặc các sai lệch do đặc thù riêng lẻ của từng địa phương. Áp dụng nguyên tắc "trung bình tiên tiến" theo quy định tại Thông tư số 19/2022/TT-BYT để chọn ra một mức định mức chuẩn y tế vừa đảm bảo tính khoa học, vừa phù hợp với mặt bằng chung của hệ thống khám bệnh, chữa bệnh.
Nỗ lực "làm sạch" dữ liệu này tạo ra sự đồng bộ đồng loạt trước khi danh mục kỹ thuật mới chính thức vận hành từ ngày 1 tháng 1 năm 2028. Việc Cục Quản lý Khám, chữa bệnh làm đầu mối chỉ đạo sát sao các cơ sở y tế cập nhật số liệu không chỉ giúp tối ưu hóa dữ liệu, mà còn đảm bảo tiến độ xây dựng định mức bám sát theo đúng lộ trình cải cách hành chính mà Bộ Y tế đề ra.
Theo các chuyên gia, việc hoàn thiện hệ thống định mức kinh tế – kỹ thuật dựa trên "khung xương" danh mục kỹ thuật mới không dừng lại ở câu chuyện quản lý hành chính, mà hướng đến đích đến tối thượng: Minh bạch hóa viện phí và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bệnh. Định mức kinh tế – kỹ thuật chuẩn hóa chính là căn cứ pháp lý cốt lõi để Bộ Y tế thực hiện phương pháp định giá dịch vụ theo quy định tại Thông tư 21/2024/TT-BYT, đảm bảo cơ cấu giá được cấu thành đầy đủ, chính xác dựa trên hao phí thực tế.
Đối với người bệnh, đặc biệt là những người tham gia Bảo hiểm y tế (BHYT), sự thay đổi này mang lại những giá trị thiết thực:
Loại bỏ chi phí bất hợp lý: Khi 3 thành phần hao phí (lao động, thuốc/vật tư, thiết bị) đã được định lượng rõ ràng cho từng mã kỹ thuật theo hệ cơ quan giải phẫu, tình trạng lạm dụng chỉ định vật tư hoặc thu thêm các khoản phí "ngoài danh mục" không minh bạch sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn.
Bảo đảm quyền lợi thụ hưởng: Người bệnh được tiếp cận với các dịch vụ y tế kỹ thuật cao với mức chi phí đồng nhất, công bằng giữa các tuyến, được quỹ BHYT chi trả đúng, đủ theo phạm vi quyền lợi được pháp luật bảo vệ.
Đối với các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, việc áp dụng định mức chuẩn hóa mở ra hành lang pháp lý vững chắc để thực hiện cơ chế tự chủ tài chính. Bệnh viện có cơ sở xác thực để lập dự toán, quản lý chi phí, tối ưu hóa nguồn lực nội tại và tái đầu tư trang thiết bị nâng cao chất lượng điều trị. Quan trọng hơn cả, việc tính đúng, tính đủ dựa trên định mức kinh tế kỹ thuật giúp ghi nhận đúng giá trị lao động chất xám của đội ngũ y bác sĩ, từ đó nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và tạo động lực để nhân viên y tế cống hiến trọn vẹn cho sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân.
