Theo tờ The Guardian của Anh, một trong những thành tựu sáng chói trong lĩnh vực y sinh của nhân loại đầu thế kỷ 21 là ra đời 5 sản phẩm chuyển gen dùng cho lĩnh vực y học và nông nghiệp. Đó là muỗi chuyển gen, ngô lai 3 đặc tính, cá cảnh phát quang, lợn phát sáng và cá hồi chuyển gen. Trong 5 sản phẩm tiên phong này, muỗi chuyển gen được xếp đầu bảng, có ý nghĩa to lớn trong công cuộc phòng chống sốt xuất huyết cho nhân loại.
“Cứu cánh” cho bệnh SXH
Muỗi chuyển gen (GM mosquitoes), là công cụ dùng để “thuần hóa” muỗi tự nhiên Aedes aegypti, thủ phạm truyền nhiều bệnh nan y đặc biệt là SXH (Dengue fever), căn bệnh làm cho trên 100 triệu người trên thế giới bị nhiễm bệnh và trên 20.000 người bị thiệt mạng mỗi năm, trong đó phần lớn là trẻ em. Để góp phần giảm bớt tử vong từ căn bệnh nan y này, các chuyên gia ở Công ty Sinh học Oxitec (Oxford Insect Technologies) của Anh đã lai tạo thành công một loại muỗi chuyển gen. Trong dự án này, các nhà khoa học đã cho những con muỗi cái hút máu ngựa, tạo môi trường để chúng đẻ trứng và bổ sung gen cho cơ thể chúng để ngăn chặn không truyền bệnh. Theo ông Hadyn Parry, Giám đốc Oxitec, đứng về quan điểm khoa học và phát triển môi trường bền vững thì muỗi chuyển gen được xem là “cứu cánh” cho nhân loại trong bối cảnh SXH đang gia tăng mạnh như hiện nay, có thể làm giảm được ít nhất 80% nguy cơ gây bệnh do muỗi gây ra. Dự án muỗi chuyển gen ra đời từ năm 2002, trực thuộc Đại học Oxford, có nhiệm vụ chính là nghiên cứu, tìm ra giải pháp ngăn chặn căn bệnh SXH do muỗi Aedes aegypti. Đây là loài muỗi có nhiều ở châu Phi, sinh sôi mạnh từ sau Chiến tranh Thế giới thứ II, lan truyền trên quy mô toàn thế giới và đến nay sau hơn 60 năm chúng đã có mặt ở trên 110 quốc gia. Tần suất gây bệnh tăng gấp 30 lần so với cách đây nửa thế kỷ.
Sản phẩm thân thiện với môi trường
Về nguyên lý gây bệnh, muỗi Aedes aegypti sống chung với con người, đẻ trứng trong các hang hốc tụ nước, trứng sau đó phát triển thành ấu trùng, rồi nở thành muỗi con và hút máu người, động vật, bắt đầu quá trình lây truyền bệnh. Cho đến nay, con người đã dùng rất nhiều biện pháp để ngăn ngừa muỗi Aedes aegypti như thuốc trừ sâu, thuốc diệt muỗi nhưng hiệu quả còn thấp. Ngoài ra, còn có giải pháp tuyên truyền nhưng số người mắc bệnh vẫn cao, tỷ lệ tử vong rất lớn, nhất là ở các nước đang phát triển. Thậm chí, người ta còn áp dụng cả giải pháp tiệt sản muỗi nhưng hậu quả vẫn chưa đạt được mục tiêu đề ra. Để khắc phục nhược điểm này, các chuyên gia ở Oxitec đã tìm đến giải pháp tăng cường gen, tạo ra một giống muỗi mới. Sau nhiều năm nghiên cứu, các nhà khoa học đã tạo ra một giống muỗi phải cần đến một loại kháng sinh tetracycline để giúp chúng phát triển ấu trùng. Muỗi chuyển gen sau khi trưởng thành sẽ được thả vào môi trường tự nhiên giao hợp với những con muỗi cái. Kết quả “hậu duệ” của chúng phải cần đến tetracycline để phát triển nhưng không tìm đâu ra và cuối cùng sẽ bị tuyệt chủng. Theo các chuyên gia ở Oxitec, công nghệ sản xuất muỗi GM nói trên rất mới, có nhiều ưu điểm, rẻ hơn kỹ thuật truyền thống, kinh tế hơn so với thuốc diệt muỗi hay thuốc trừ sâu. Đặc biệt không giống các loại sản phẩm cây trồng chuyển gen (GM crops) các loại muỗi chuyển gen không làm ảnh hưởng các loại côn trùng hay cây trồng khác, không truyền lại cho các thế hệ tiếp theo nên không gây ảnh hưởng đến môi trường và sự sinh sản của các loài vật.
Hiện nay, Oxitec đang đàm phán với một số công ty của Brazil, Malaysia và quần đảo Cayman (thuộc lãnh thổ của Anh ở phía Tây Caribe), Panama và Ấn Độ để thí nghiệm các loại muỗi này. Riêng tại Brazil, Oxitec đã hợp tác với hãng Moscamed thực hiện thành công bước thử nghiệm ban đầu ở muỗi tên là OX513A. Tỷ lệ mắc bệnh SXH do muỗi Aedes aegypti đã giảm tới 85% ở khu vực được thả muỗi. So với các quốc gia khác, Brazil được xem là quốc gia tiên phong trong công cuộc phòng chống bệnh SXH, không dựa vào vắc-xin mà dùng chính muỗi để trị bệnh. Theo số liệu thống kê, năm 2012, tại Brazil đã có trên 431.194 ca nhiễm SXH. Nông trại Bahia đã được chọn làm nơi thí nghiệm loại muỗi chuyển gen của Oxitec. Từ tháng 2/2011, Moscamed đã thả trên 10 triệu muỗi đực chuyển gen vào môi trường và đến trung tuần tháng 7/2012 đã có trên 95% ấu trùng được tìm thấy trong hai khu dân cư kề cạnh nơi muỗi chuyển gen được thả vào môi trường.
Theo tính toán của Oxitec, chi phí của dự án khoảng dưới 6 bảng Anh/người (khoảng 200.000 đồng) tức là bằng một nửa chi phí ở Ấn Độ. Ngoài dự án nói trên Oxitec còn thử nghiệm loại muỗi Aedes aegypti trong việc lan truyền bệnh sốt rét ở khu vực nói trên, dự án kéo dài 5 năm, đây là dự án chung nhằm hạn chế các loại bệnh do muỗi gây ra đối với con người, đặc biệt là ở những nước đang phát triển. Mặc dù, bước đầu dự án có thành công, song cũng có những phản ứng trái chiều về sản phẩm chuyển gen, tuy nhiên lợi ích của dự án rất lớn nên nó được dư luận quan tâm, nhất là trong bối cảnh dịch SXH đang phát triển mạnh như hiện nay.
Duy Hùng
(Theo GC, 12/2012)