Thảm kịch bí ẩn của gia tộc lẫy lừng nhất Italia được vén màn sau hơn 4 thế kỷ

Sau hơn 4 thế kỷ bị bao phủ bởi những lời đồn đoán về một vụ mưu sát bằng thuốc độc, bức màn bí ẩn xung quanh cái chết của Đại Công tước Francesco I de' Medici xứ Tuscany cùng phu nhân Bianca Cappello, người đứng đầu gia tộc Medici lừng lẫy nhất Italia, cuối cùng đã được các nhà khoa học làm sáng tỏ nhờ công nghệ phân tích ADN cổ đại.

Nhà Medici được xem là gia tộc có tầm ảnh hưởng lớn nhất đến lịch sử văn hóa và chính trị của đất nước hình chiếc ủng. Họ là những người sáng lập Ngân hàng Medici - tổ chức tài chính lớn nhất châu Âu thế kỷ XV, và còn được xem gia tộc khơi mào thời kỳ Phục hưng ở cả châu Âu, khi là nhà bảo trợ cho nhiều bộ óc thiên tài thời kỳ đó như điêu khắc gia Michelangelo hay danh họa, nhà bác học lừng danh Leonardo da Vinci.

Tuy nhiên, bi kịch xảy ra vào năm 1587 tại căn biệt thự của gia tộc Medici ở vùng Poggio a Caiano, gần thành phố Florence (Italia). Chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ sau những ngày dài chịu đựng các cơn sốt cách hồi, đau đầu dữ dội và ớn lạnh, cả Đại Công tước Francesco I cùng phu nhân Bianca đã đột ngột qua đời. 

Do khu biệt thự này nằm giữa vùng đầm lầy và ruộng lúa trũng thấp - nơi vốn là thiên đường sinh sôi của muỗi truyền bệnh - giả thuyết ban đầu được đưa ra là họ tử vong do bệnh sốt rét. Tuy nhiên, dư luận thời bấy giờ nhanh chóng dấy lên nghi án về một vụ mưu sát tàn độc bằng thạch tín. 

Người bị đặt vào vòng tình nghi lớn nhất chính là Đại Công tước Ferdinando I xứ Toscana, em trai của Đại Công tước Francesco I và cũng là người thừa kế số một cho tước vị danh giá của anh trai mình. 

Đại Công tước Ferdinando I bị cho là có động cơ chính trị mạnh mẽ khi lo sợ quyền lực sẽ rơi vào tay Don Antonio de' Medici, người con ngoài giá thú của Đại Công tước Francesco I. Đồng thời, ông cũng được cho là người gần nhất đến thăm vợ chồng anh trai mình ngay trước khi họ phát bệnh. 

Trong bối cảnh gia tộc quyền quý Medici vốn đầy rẫy những âm mưu thanh trừng đẫm máu, tin đồn này nhanh chóng được người đời tin tưởng. Tuy nhiên, nhiều bằng chứng khoa học trong thời gian gần đây đã dần bác bỏ giả thuyết trên, dẫn đến những cuộc tranh luận kéo dài nhiều thập kỷ về nguyên nhân cái chết thực sự của cặp đôi quyền quý này. 

"Thủ phạm kép" lộ chân tướng sau 400 năm

Kể từ khi Dự án Medici tiến hành khai quật và phân tích 49 ngôi mộ của gia tộc này vào năm 2004, giới nghiên cứu đã chia làm hai luồng ý kiến trái chiều. Một số nghiên cứu ủng hộ giả thuyết sốt rét, trong khi các công bố vào năm 2006 lại khẳng định vợ chồng Đại Công tước Francesco I bị đầu độc bằng thạch tín dựa trên các phân tích độc tố mô. 

Nhằm chấm dứt những tranh cãi kéo dài, một nghiên cứu mang tính đột phá mới đây do nhóm các nhà khoa học từ Đại học Yale (Mỹ) phối hợp với Đại học Pisa (Italia) thực hiện đã mang lại câu trả lời thuyết phục hơn cả. 

Dưới sự dẫn dắt của Tiến sĩ Serena Tucci và Phó Giáo sư chuyên ngành Lịch sử Y học và Cổ sinh vật bệnh học Valentina Giuffra từ Đại học Pisa, nhóm nghiên cứu đã trích xuất ADN từ các mẫu xương sườn của Đại Công tước Francesco I cùng em trai ông là Hồng y Giovanni de' Medici - những hài cốt được lưu giữ từ đợt khai quật năm 2004.

Kết quả phân tích đã mang lại bằng chứng di truyền không thể chối cãi, khi tìm thấy dấu vết của hai loài ký sinh trùng sốt rét nguy hiểm là Plasmodium falciparum và Plasmodium malariae trong hài cốt của Đại Công tước Francesco I, cho thấy ông có thể đã bị nhiễm khuẩn kép. 

Thú vị hơn, các nhà khoa học cũng phát hiện một chủng Plasmodium falciparum chưa từng được biết đến trong mẫu xương của Hồng y Giovanni de' Medici, người đã qua đời trước đó 25 năm sau một chuyến đi tới vùng ven biển Tuscany. 

Cả hai anh em nhà Medici đều từng đặt chân đến các điểm nóng về dịch sốt rét tại vùng Tuscany, bất chấp những lời cảnh báo từ các thầy thuốc về việc không nên di chuyển vào mùa thu khi muỗi hoành hành mạnh nhất.

Lấp đầy khoảng trống lịch sử về sốt rét

Phó Giáo sư Valentina Giuffra nhấn mạnh, công nghệ phân tích ADN mang lại độ chính xác vượt trội vì đây là dấu vết di truyền trực tiếp của mầm bệnh, khác biệt hoàn toàn với các phương pháp miễn dịch học gián tiếp trước đây. 

Đồng quan điểm trên, nhà nghiên cứu Alexander Ochoa, tác giả chính của công trình nghiên cứu - hiện được công bố trên tạp chí iScience - khẳng định bằng chứng di truyền này đã thu hẹp đáng kể khoảng trống cho những suy đoán mơ hồ về việc bị đầu độc. 

Dù vậy, bà Gisella Caccone, nhà nghiên cứu cao cấp từ Đại học Yale, lưu ý rằng dù sốt rét chắc chắn là nguyên nhân chính, vẫn không thể loại trừ hoàn toàn khả năng có kẻ đã dùng độc dược để đẩy nhanh cái chết của vợ chồng Đại Công tước Francesco I. 

Đánh giá về nghiên cứu này, các chuyên gia độc lập như bà Anne Stone từ Đại học Arizona State (Mỹ) và ông David Caramelli từ Đại học Florence (Italia) đều bày tỏ sự hào hứng trước những thành tựu kỹ thuật ấn tượng trong việc phát hiện ADN ký sinh trùng trong những hài cốt hàng trăm năm tuổi. 

Dẫu vậy, họ cũng lưu ý rằng sự hiện diện của ký sinh trùng không đồng nghĩa tuyệt đối với việc đây là nguyên nhân trực tiếp gây tử vong, và giới khoa học vẫn cần phải kết hợp chặt chẽ với các dữ liệu lịch sử, khảo cổ học cũng như bệnh học để đưa ra kết luận toàn diện nhất. 

Dù còn những góc khuất, nghiên cứu này vẫn là một bước tiến vượt bậc của ngành cổ sinh học di truyền trong việc giải đáp các câu hỏi lịch sử lâu đời. Không dừng lại ở việc vén màn bí ẩn gia tộc Medici, công trình này còn lấp đầy những khoảng trống kiến thức về lịch sử tiến hóa và sự lan truyền của dịch sốt rét tại miền Trung Italia thời Phục hưng. 

Trong bối cảnh sốt rét vẫn đang là mối đe dọa toàn cầu cướp đi sinh mạng của khoảng 610.000 người mỗi năm, việc nghiên cứu các chủng ký sinh trùng cổ đại còn giúp giới khoa học hiện đại hiểu sâu hơn về cơ chế thích ứng của mầm bệnh, từ đó tìm ra những phương án kiểm soát dịch bệnh hiệu quả hơn cho tương lai.