Giữa một bệnh viện lớn, người ta thường nhớ đến ánh đèn phòng mổ, những ca cấp cứu giành giật sự sống hay những bước tiến của y học hiện đại. Nhưng phía sau hành trình điều trị của một người bệnh còn có những nỗi đau không hiện trên phim chụp, những lo âu không thể đo bằng xét nghiệm và những hoàn cảnh mà một toa thuốc không thể giải quyết. Ở nơi ấy có những người làm công tác xã hội. Và hơn nhiều năm qua, thạc sĩ Trần Văn Hùng, Trưởng phòng Công tác xã hội, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, đã chọn đứng ở khoảng lặng ấy của bệnh viện – để lắng nghe, kết nối và cùng người bệnh đi qua những thời điểm khó khăn nhất.
Chăm sóc những nỗi đau không hiện trên bệnh án
Một người bệnh nhập viện không chỉ mang theo bệnh tật. Đi cùng họ còn có những nỗi lo về chi phí điều trị, công việc dang dở, những người thân đang chờ đợi, nỗi sợ trước một cuộc phẫu thuật và đôi khi là cảm giác bất lực khi cuộc sống bất ngờ đảo chiều. Bởi vậy, nếu y học tập trung điều trị tổn thương của cơ thể, thì công tác xã hội trong bệnh viện lại bước vào những khoảng trống rất khác: tâm lý, gia đình, kinh tế và các mối quan hệ xã hội của người bệnh. Chính ở nơi tưởng như ít được nhìn thấy ấy, vai trò của những người làm công tác xã hội trở nên đặc biệt cần thiết.
Với thạc sĩ Trần Văn Hùng, công tác xã hội bệnh viện không đơn thuần là hoạt động thiện nguyện hay trao những phần quà cho người khó khăn. Trong nhiều năm điều hành Phòng Công tác xã hội, ông cùng các đồng nghiệp từng bước phát triển hoạt động này theo hướng chuyên nghiệp, gắn với quá trình khám, chữa bệnh và lấy người bệnh làm trung tâm. Từ tư vấn khi nhập viện, hỗ trợ trong quá trình điều trị, quản lý ca, chăm sóc khách hàng nội trú, thăm hỏi người bệnh điều trị dài ngày đến gọi điện sau xuất viện, từng mắt xích nhỏ được kết nối thành một hành trình chăm sóc liên tục.
ThS Trần Văn Hùng phát biểu tại hội thảo.
Một thay đổi quan trọng là công tác xã hội lâm sàng dần chuyển từ trạng thái "chờ người bệnh tìm đến" sang chủ động sàng lọc, đánh giá và can thiệp sớm. Những người bệnh có hoàn cảnh khó khăn, điều trị nội trú kéo dài, phải trải qua nhiều lần phẫu thuật, mắc bệnh nặng hoặc có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt được nhận diện để nhân viên công tác xã hội tiếp cận. Tại những khu vực như Cấp cứu hay Gây mê – Hồi sức, nơi người bệnh và thân nhân thường chịu áp lực tâm lý lớn, việc tư vấn, cung cấp thông tin, giải đáp thắc mắc và hỗ trợ tinh thần được duy trì thường xuyên.
Có những sáng kiến rất nhỏ nếu nhìn từ góc độ kỹ thuật, nhưng lại chạm đúng vào nhu cầu sâu kín của người bệnh và gia đình. Từ tháng 11/2023, chương trình Video Call kết nối người bệnh sau phẫu thuật với gia đình được triển khai. Khi quy định chuyên môn chưa cho phép người nhà vào phòng hồi tỉnh, một chiếc máy tính bảng trở thành chiếc cầu để người vừa trải qua cuộc phẫu thuật có thể nhìn thấy người thân đang chờ bên ngoài. Chỉ riêng năm học 2024 – 2025, hơn 12.000 lượt người bệnh đã được kết nối với gia đình theo cách ấy.
Hơn 12.000 lượt kết nối là một con số. Nhưng phía sau con số ấy là hơn 12.000 khoảnh khắc rất riêng: một người mẹ thấy con mình đã tỉnh sau ca mổ, một người chồng nhìn thấy vợ vẫn bình an, một đứa con được nghe giọng cha sau những giờ chờ đợi căng thẳng. Công tác xã hội giữa bệnh viện nhiều khi không bắt đầu từ những điều lớn lao. Nó bắt đầu bằng việc nhận ra một nỗi lo rất con người mà chuyên môn y khoa chưa thể giải quyết, rồi tìm cách làm cho nỗi lo ấy nhẹ đi.
Biến lòng tốt thành nguồn lực, đưa công tác xã hội trở thành một phần của điều trị
Nếu chỉ dựa vào lòng trắc ẩn, công tác xã hội khó có thể phát triển bền vững trong một bệnh viện hiện đại. Vì thế, một trong những dấu ấn của ThS. Trần Văn Hùng là nỗ lực đưa lĩnh vực này đi từ những hoạt động hỗ trợ mang tính kinh nghiệm đến một hệ thống có quy trình, chuẩn năng lực và công cụ quản lý. Ông chủ trì xây dựng Bộ chuẩn năng lực nhân viên công tác xã hội bệnh viện, làm cơ sở cho tuyển dụng, đào tạo, đánh giá và phát triển đội ngũ; đồng thời hoàn thiện hệ thống Hồ sơ Công tác xã hội bệnh viện theo hướng khoa học và thống nhất.
Năm 2022, Hồ sơ Công tác xã hội bệnh viện được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả. Sau đó, hệ thống này được tích hợp vào bệnh án điện tử của Bệnh viện. Đây không chỉ là một bước chuyển đổi số. Quan trọng hơn, nó cho thấy các nhu cầu tâm lý và xã hội của người bệnh ngày càng được nhìn nhận như một phần cần thiết của quá trình chăm sóc. Từ tiếp nhận, lượng giá, lập kế hoạch can thiệp, kết nối nguồn lực đến theo dõi kết quả hỗ trợ đều có thể được ghi nhận trên cùng hệ thống điều trị, tạo điều kiện để bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên công tác xã hội phối hợp chặt chẽ hơn.
Nghề công tác xã hội còn đòi hỏi khả năng biến sự sẻ chia của cộng đồng thành nguồn lực cụ thể cho người bệnh. Giai đoạn 2019 - 2025, tổng giá trị nguồn lực xã hội được Phòng Công tác xã hội huy động tăng từ gần 37,8 tỷ đồng trong năm học 2019 - 2020 lên hơn 103,2 tỷ đồng trong năm học 2024 - 2025. Nguồn lực ấy được sử dụng cho các chương trình hỗ trợ thuốc, phẫu thuật, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, hỗ trợ người bệnh có hoàn cảnh khó khăn và nhiều hoạt động an sinh xã hội khác.
Nhưng công tác xã hội không phải là câu chuyện của những con số tài trợ. Giá trị của nguồn lực chỉ thực sự hiện hữu khi nó trở thành một cơ hội cụ thể: Một bệnh nhân ung thư có thêm thuốc để tiếp tục điều trị, một gia đình nghèo bớt một phần viện phí, một người dân vùng xa được khám bệnh, một đứa trẻ có thêm cơ hội phẫu thuật. Đằng sau mỗi khoản hỗ trợ còn là quá trình kết nối doanh nghiệp, tổ chức xã hội, quỹ từ thiện và nhà hảo tâm; là việc xác minh đối tượng, xây dựng quy trình, bảo đảm công khai, minh bạch và sử dụng nguồn lực đúng mục đích.
Cũng chính từ cách nhìn ấy, công tác xã hội tại Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM không dừng ở câu chuyện hỗ trợ tài chính. Các chương trình chăm sóc sức khỏe tinh thần như "Điểm chạm âm nhạc", hoạt động chơi cho trẻ có can thiệp xâm lấn, cắt tóc cho người bệnh nội trú, "Chuyến xe niềm vui", Tết dành cho người bệnh nằm viện hay những hoạt động hỗ trợ tâm linh lần lượt được triển khai. Bởi đôi khi thứ một người bệnh cần sau những ngày dài điều trị không chỉ là thuốc. Đó có thể là một bản nhạc, một mái tóc được cắt gọn, một cái Tết có người nhớ đến mình, hay đơn giản là cảm giác mình vẫn đang sống trong đời sống bình thường ngoài căn phòng bệnh.
ThS. Trần Văn Hùng luôn sát cánh cùng người bệnh.
Mang công tác xã hội vượt khỏi những bức tường bệnh viện
Công tác xã hội của một bệnh viện không kết thúc ở cánh cổng bệnh viện. Trong nhiều năm, ThS. Trần Văn Hùng trực tiếp tham mưu, điều phối nguồn lực và tham gia với vai trò Trưởng đoàn trong 119 chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng tại nhiều tỉnh, thành. Điểm đến của những chuyến đi thường là vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, nơi có những gia đình chính sách, người nghèo, nạn nhân chất độc da cam/dioxin, nạn nhân bom mìn và những nhóm yếu thế.
Một chuyến khám bệnh cộng đồng nhìn từ bên ngoài có thể chỉ kéo dài một vài ngày, nhưng phía sau nó là hàng loạt công việc âm thầm: Khảo sát nhu cầu địa phương, xây dựng kế hoạch, điều phối bác sĩ và nhân viên y tế, chuẩn bị thuốc, vật tư, phương tiện, vận động tài trợ và tổ chức hậu cần. Trong giai đoạn 2019 – 2025, hơn 120 chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng và khám chữa bệnh nhân đạo đã được tổ chức, mang dịch vụ y tế đến hàng chục nghìn người dân. Cùng với khám bệnh, nhiều hoạt động an sinh được triển khai như xây dựng nhà tình nghĩa, trao xe đạp, học bổng, sổ tiết kiệm, tặng bò giống và chăm sóc các Mẹ Việt Nam Anh hùng, thương binh.
Những chuyến đi ấy cũng làm rõ một quan niệm xuyên suốt trong công việc của người Trưởng phòng Công tác xã hội: Bệnh viện không chỉ chữa bệnh cho người tìm đến mình, mà còn có trách nhiệm mang tri thức và nguồn lực y tế đến gần hơn với cộng đồng. Trong những năm sau đại dịch COVID-19, hoạt động chăm lo cho trẻ em mồ côi cha mẹ vì dịch bệnh tiếp tục được quan tâm thông qua hỗ trợ học phí, học bổng, quà dịp lễ, Tết. Những việc không trực tiếp nằm trong một phác đồ điều trị ấy lại là cách bệnh viện nối dài trách nhiệm xã hội của mình ra ngoài những hành lang khám chữa bệnh.
Một lĩnh vực đặc biệt khác mà ThS. Trần Văn Hùng cùng đội ngũ công tác xã hội tham gia là hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người. Phòng Công tác xã hội đã tham mưu xây dựng Tổ tư vấn, vận động hiến mô, tạng; phát triển mạng lưới liên viện khu vực Nam Bộ với 99 thành viên của 11 cơ sở y tế; đồng thời hình thành Câu lạc bộ người bệnh sau ghép với khoảng 400 người bệnh ghép tim, gan, thận. Với người làm công tác xã hội, đây là một lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm, bởi phía sau mỗi cơ hội sống được trao đi có thể là một gia đình đang ở trong khoảnh khắc đau đớn nhất của mất mát.
Ở ranh giới ấy, công tác xã hội không thể là sự vận động bằng mọi giá. Nó phải bắt đầu bằng sự tôn trọng: tôn trọng nỗi đau, quyền quyết định, pháp luật và đạo đức. Khi một gia đình đồng ý hiến tặng mô, tạng của người thân, phía sau hành trình ấy là rất nhiều mắt xích âm thầm phối hợp để nghĩa cử được thực hiện an toàn, kịp thời, đúng quy định. Người làm công tác xã hội đứng ở giữa hai phía: một bên là mất mát, một bên là hy vọng được sống. Có lẽ ít nghề nào khiến con người thường xuyên đứng gần đến thế với cả hai đầu của sinh – tử.
Lặng thầm để không người bệnh nào phải đi qua bệnh tật một mình
Năm 2026, ThS. Trần Văn Hùng được Chủ tịch nước tặng Huân chương Lao động hạng Ba. Đó là sự ghi nhận đối với một quá trình lao động, cống hiến và những đóng góp trong lĩnh vực công tác xã hội, chăm sóc người bệnh và cộng đồng. Nhưng nếu chỉ nhìn hành trình ấy qua những phần thưởng, con số hay những chương trình đã triển khai thì vẫn chưa đủ để hiểu nghề công tác xã hội giữa bệnh viện.
Bởi phía sau hơn 12.000 cuộc gọi video là hàng nghìn gia đình được yên lòng. Phía sau hàng trăm tỷ đồng nguồn lực được kết nối là những người bệnh có thêm cơ hội chữa trị. Phía sau 119 chuyến công tác cộng đồng là những vùng đất mà người dân còn khó tiếp cận dịch vụ y tế. Và phía sau một cuộc vận động hiến mô, tạng có khi là một gia đình vừa mất đi người thân nhưng vẫn lựa chọn trao cơ hội sống cho một người xa lạ.
Có những người cứu bệnh nhân dưới ánh đèn phòng mổ. Cũng có những người lặng lẽ đứng phía sau để tìm một nguồn thuốc, kết nối một nhà tài trợ, trấn an một người mẹ ngoài phòng hồi sức, đưa một đoàn bác sĩ về vùng xa hay đồng hành cùng một gia đình ở thời khắc khó khăn nhất.
ThS. Trần Văn Hùng và những đồng nghiệp làm công tác xã hội đang làm công việc như thế mỗi ngày. Không ồn ào. Nhưng giữa nơi mỗi ngày chứng kiến biết bao câu chuyện của sự sống, họ vẫn lặng lẽ nối những khoảng cách để không ai phải đi qua bệnh tật một mình. Có lẽ đó cũng là cách giản dị nhất để nói về sự hy sinh thầm lặng của những người làm công tác xã hội trong ngành y./.
ThS. Trần Văn Hùng lặng lẽ nối những khoảng cách để không ai phải đi qua bệnh tật một mình.
