Kiev kỳ vọng dòng máy bay Saab Gripen, đặc biệt khi được trang bị tên lửa không đối không tầm xa Meteor, sẽ giúp không quân nước này tăng khả năng đối phó với các máy bay Su-34 của Nga, lực lượng thường xuyên phóng bom lượn từ phía sau tiền tuyến.
Máy bay JAS-39 Gripen. (Ảnh: EAT)
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đưa ra thông tin trên sau cuộc hội đàm với lãnh đạo các nước Bắc Âu và Baltic tại Copenhagen. Ông cho biết những chiếc Gripen đầu tiên có thể đến Ukraine trong tháng 1 hoặc tháng 2/2027, đồng thời nhấn mạnh Kiev đã đề nghị đẩy nhanh tiến độ bàn giao.
Bên cạnh Gripen, ông Zelensky tiếp tục kêu gọi các đối tác cung cấp thêm tiêm kích F-16 Fighting Falcon cùng đạn dược. Theo ông, một số máy bay trong phi đội hiện tại của Ukraine đã cũ và cần được bảo dưỡng, sửa chữa thường xuyên. Dù vậy, F-16 vẫn chứng tỏ hiệu quả trong việc đối phó với các mục tiêu trên không, trong đó có những máy bay không người lái (UAV) Shahed phiên bản động cơ phản lực.
Theo kế hoạch, Thụy Điển sẽ viện trợ cho Ukraine tối đa 16 chiếc Gripen C/D đã qua sử dụng, với những đợt bàn giao đầu tiên dự kiến diễn ra vào đầu năm 2027. Trong một thỏa thuận riêng ký ngày 30/6/2026, Ukraine cũng nhất trí mua 16 chiếc Gripen E hiện đại hơn, dự kiến bắt đầu tiếp nhận từ năm 2029.
Ukraine từng bày tỏ mong muốn mua từ 100 đến 150 chiếc Gripen E/F, đi kèm khả năng hợp tác công nghiệp và xây dựng năng lực bảo dưỡng ngay trong nước. Ngoài máy bay Thụy Điển, nước này cũng muốn mua tới 100 tiêm kích Rafale hai động cơ của Pháp.
Các phi công và kỹ thuật viên Ukraine đã bắt đầu huấn luyện trên Gripen tại Thụy Điển. Phiên bản Gripen C/D có thể mang nhiều loại tên lửa không đối không hiện đại, gồm IRIS-T, AIM-120 AMRAAM và đặc biệt là Meteor – loại tên lửa được đánh giá có thể tạo ra lợi thế đáng kể trong các cuộc không chiến tầm xa.
Ukraine từ lâu đã quan tâm đến Gripen bởi loại tiêm kích này được thiết kế để có thể hoạt động trong điều kiện hạ tầng sân bay hạn chế và đối phó với các mối đe dọa từ Nga. Khác với nhiều máy bay chiến đấu phụ thuộc vào các căn cứ không quân lớn, Gripen có thể cất, hạ cánh từ những đoạn đường lăn, sân bay nhỏ hoặc đường cao tốc phù hợp.
Khả năng phân tán hoạt động giúp Ukraine giảm nguy cơ mất máy bay khi các căn cứ không quân bị Nga tập kích. Thay vì tập trung toàn bộ phi đội tại một số sân bay lớn, Kyiv có thể bố trí máy bay ở nhiều địa điểm khác nhau, thậm chí triển khai các đợt xuất kích bất ngờ từ những vị trí khó dự đoán.
Gripen còn có ưu thế về hệ thống cảm biến, radar và chi phí vận hành tương đối thấp. Những đặc điểm này có thể giúp Ukraine tăng cường khả năng phát hiện, theo dõi và đối phó với máy bay Nga, đặc biệt là các máy bay mang bom lượn. Gripen C/D sử dụng radar PS-05/A đã được nâng cấp, trong khi phiên bản Gripen E được trang bị radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) hiện đại hơn.
Lợi thế đáng chú ý nhất của Gripen trong nhiệm vụ đối phó với bom lượn Nga có thể đến từ sự kết hợp với tên lửa Meteor. Các quan chức Ukraine, trong đó có Phó Chánh Văn phòng Tổng thống Pavlo Palisa, từng mô tả tổ hợp Gripen và Meteor như một cánh tay đắc lực của không quân nước này.
Justin Bronk, chuyên gia nghiên cứu cấp cao về sức mạnh không quân tại Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI), nhận định Gripen C mang tên lửa Meteor có khả năng tấn công các máy bay Su-34 đang thả bom lượn ở vị trí cách tiền tuyến khoảng 60-70 km về phía Nga cao hơn đáng kể so với F-16 sử dụng AIM-120 hoặc Mirage 2000 mang tên lửa MICA.
Fabian Hoffmann thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng Na Uy cũng đánh giá tổ hợp Gripen-Meteor là một trong những năng lực thực tế tốt nhất mà Ukraine có thể tiếp cận, để ngăn chặn bom lượn Nga ngay trước khi chúng được phóng đi.
Meteor được đánh giá là một trong những tên lửa không đối không tiên tiến nhất hiện nay. Vũ khí này sử dụng động cơ phản lực dòng thẳng (ramjet), cho phép duy trì tốc độ và khả năng cơ động ở mức cao trong phần lớn hành trình bay. Nhờ đó, tên lửa có thể tạo ra một vùng không thể thoát hiểm rộng, khiến máy bay đối phương khó né tránh ngay cả khi phát hiện tên lửa đang tiếp cận. Mỹ cũng đang tích hợp Meteor lên tiêm kích F-35.
Phần lớn bom lượn Nga hiện nay được phát triển từ các loại bom trọng lực không điều khiển có từ thời Liên Xô. Nga lắp thêm bộ cánh lượn để tạo lực nâng khí động học cùng các mô-đun dẫn đường vệ tinh tương đối đơn giản, biến những quả bom thông thường thành vũ khí có khả năng tấn công mục tiêu từ khoảng cách xa.
Ban đầu, Nga phát triển các bộ cánh lượn cho bom trọng lực 500 kg. Sau đó, nước này tiếp tục mở rộng sang các loại bom có trọng lượng 250 kg, 1.500 kg và thậm chí 3.000 kg.
Ukraine đến nay vẫn chưa tìm được biện pháp đối phó thực sự hiệu quả với bom lượn UMPK. Những vũ khí này có đặc điểm là khó bị phát hiện bằng một số phương tiện cảm biến, trong đó có khả năng quan sát tín hiệu nhiệt và dấu hiệu vô tuyến. Ngược lại, tên lửa hành trình thường bay trong thời gian dài hơn, tạo ra những tín hiệu nhiệt và vô tuyến dễ nhận biết hơn.
Trong bối cảnh đó, Gripen mang tên lửa Meteor có thể mở ra một phương án khác: tấn công máy bay mang bom trước khi chúng kịp thả vũ khí. Mục tiêu quan trọng nhất là Su-34, loại máy bay chiến đấu-ném bom chủ lực của Nga trong các chiến dịch sử dụng bom lượn.
Su-34 thường bay lên độ cao lớn, tăng tốc và thả bom UMPK từ vị trí cách tiền tuyến khoảng 60-70 km về phía Nga, sau đó nhanh chóng quay đầu rời khỏi khu vực. Khoảng thời gian để phát hiện, khóa mục tiêu và khai hỏa vì thế khá ngắn. Radar, hệ thống cảm biến của Gripen kết hợp với tầm bắn và khả năng duy trì năng lượng của Meteor có thể giúp Ukraine cải thiện cơ hội tấn công Su-34 trong khoảng thời gian này.
Nhiệm vụ sẽ không hề dễ dàng bởi Su-34 thường không hoạt động đơn độc. Các máy bay này có thể được hộ tống bởi tiêm kích Su-35, đôi khi có cả MiG-31. Đây là yếu tố khiến bất kỳ nỗ lực săn lùng máy bay ném bom Nga nào cũng tiềm ẩn rủi ro lớn.
Các tiêm kích hộ tống của Nga được trang bị tên lửa không đối không tầm xa R-37M. Loại vũ khí này được cho là có thể tấn công mục tiêu ở khoảng cách 300-400 km, nếu các thông số được công bố là chính xác. Tầm bắn này vượt xa con số khoảng 200 km thường được nhắc đến đối với Meteor.
R-37M được thiết kế chủ yếu để tấn công các mục tiêu lớn, ít cơ động và có giá trị cao như máy bay cảnh báo sớm trên không (AWACS) hoặc máy bay tiếp dầu. Khi đối đầu với một tiêm kích nhỏ hơn và có khả năng cơ động cao như Gripen, hiệu quả của tên lửa có thể giảm xuống.
Trong thực tế, yếu tố quyết định có thể là bên nào phát hiện đối phương trước và có đủ thời gian khai hỏa trước khi bị tấn công. Vì vậy, máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không (AEW&C) sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng, giúp cung cấp thông tin về vị trí đối phương và hỗ trợ phi công duy trì nhận thức tình huống.
Một cuộc không chiến giữa Gripen và Su-35 vì thế có thể trở thành phép thử thực sự đối với năng lực của cả hai bên. Kết quả không chỉ phụ thuộc vào tính năng của máy bay và tên lửa, mà còn nằm ở khả năng phát hiện mục tiêu, chất lượng thông tin tình báo, chiến thuật phối hợp và mức độ chấp nhận rủi ro của phi công.
