Một ngày ánh sáng là quãng đường ánh sáng truyền đi trong 24 giờ. Với tốc độ khoảng 300.000 km/giây, khoảng cách này tương đương 26 tỷ km. Nói cách khác, một tín hiệu vô tuyến phát từ Trái Đất phải mất tròn 1 ngày mới đến được Voyager 1.

Hình ảnh do nghệ sĩ phác họa về tàu vũ trụ Voyager. (Ảnh: NASA)
Con tàu hiện vẫn giữ danh hiệu vật thể nhân tạo xa Trái Đất nhất. Nó giành vị trí này từ năm 1998, khi vượt qua tàu thăm dò Pioneer 10 của NASA.
"Điều này chưa từng xảy ra trước đây và có thể sẽ không bao giờ xảy ra lần nữa. Đây là một cột mốc phi thường", Kareem Badaruddin, người quản lý sứ mệnh Voyager tại Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) của NASA, cho biết.
Hành trình gần 50 năm vượt xa kỳ vọng ban đầu
Voyager 1 được phóng vào tháng 9/1977, chỉ một tháng sau tàu vũ trụ song sinh Voyager 2. Ban đầu, NASA thiết kế hai con tàu để hoạt động trong khoảng 5 năm, tập trung khám phá Sao Mộc và Sao Thổ, cả hai đã hoạt động lâu hơn gần 10 lần so với thời hạn dự kiến.
William Kurth, nhà khoa học nghiên cứu tại Đại học Iowa và người bắt đầu tham gia chương trình Voyager từ khi còn là nghiên cứu sinh năm 1974, đánh giá việc hai con tàu vẫn có thể cung cấp dữ liệu khoa học hữu ích sau gần nửa thế kỷ là minh chứng cho tài năng của những người thiết kế, chế tạo và vận hành chúng. Hiện ông phụ trách nghiên cứu về sóng plasma trên tàu Voyager.
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ khám phá các hành tinh khổng lồ, Voyager 1 và Voyager 2 tiếp tục tiến sâu vào không gian. Hai tàu lần lượt rời khỏi nhật quyển vào năm 2012 và 2018 để bước vào môi trường liên sao.
Nhật quyển là vùng không gian rộng lớn bao quanh hệ Mặt Trời, được hình thành chủ yếu bởi gió Mặt Trời và từ trường của Mặt Trời, có tác dụng tạo ra một lớp ranh giới bảo vệ trước một phần bức xạ và vật chất đến từ bên ngoài.
Hiện nay, hai tàu Voyager đang trực tiếp nghiên cứu môi trường liên sao – khu vực nằm ngoài phạm vi ảnh hưởng chủ yếu của gió Mặt Trời.
Vào lúc 5 giờ 16 phút sáng 18/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ, Voyager 1 chính thức đạt khoảng cách một ngày ánh sáng. Con tàu hiện đang di chuyển theo hướng ngôi sao Gliese 445, nằm cách Trái Đất hơn 17 năm ánh sáng.
NASA vẫn có thể gửi lệnh điều khiển và nhận dữ liệu từ Voyager 1 thông qua Mạng lưới Không gian Sâu (DSN), hệ thống gồm các ăng-ten vô tuyến cỡ lớn đặt tại nhiều địa điểm trên mặt đất. Khoảng cách quá xa khiến việc liên lạc trở nên đặc biệt chậm trễ.
Badaruddin ví quá trình này với một cuộc gọi điện thoại. Khi liên lạc với người ở phía bên kia Trái Đất, tín hiệu truyền với tốc độ ánh sáng chỉ mất chưa đến 0,1 giây để đến nơi. Độ trễ nhỏ đến mức hai người có thể trò chuyện gần như trực tiếp.
Với Voyager 1, tình hình hoàn toàn khác. Một lệnh điều khiển từ Trái Đất cần khoảng 24 giờ để đến được con tàu. Sau đó, các kỹ sư phải chờ thêm 24 giờ nữa mới nhận được tín hiệu phản hồi.
Như vậy, ngay cả trong điều kiện lý tưởng, một chu trình gửi lệnh và nhận phản hồi cũng mất khoảng hai ngày. Theo Kurth, vận hành một thiết bị ở khoảng cách xa với độ trễ liên lạc như vậy đòi hỏi cách tiếp cận hoàn toàn khác so với những nhiệm vụ không gian thông thường.
Chỉ vài tuần trước, NASA từng không nhận được tín hiệu từ Voyager 1 trong khoảng hai ngày, khiến nhóm điều khiển lo ngại con tàu có thể đã gặp sự cố nghiêm trọng.
NASA phải tìm cách tiết kiệm từng watt điện
Để duy trì hoạt động của Voyager lâu hơn nhiều so với thiết kế ban đầu, các kỹ sư NASA liên tục phải tìm ra những giải pháp sáng tạo. Thách thức lớn nhất hiện nay là nguồn điện trên tàu ngày càng suy giảm.
Mỗi tàu Voyager được trang bị ba máy phát điện nhiệt điện đồng vị phóng xạ (RTG), sử dụng plutonium làm nhiên liệu. Quá trình phân rã phóng xạ của nguyên tố này tạo ra nhiệt, sau đó được chuyển đổi thành điện năng cung cấp cho các hệ thống trên tàu.
Khác với pin mặt trời, các máy phát điện này không phụ thuộc vào ánh sáng. Nhờ đó, Voyager vẫn có thể hoạt động ở những khu vực rất xa Mặt Trời. Công suất của chúng giảm dần theo thời gian do lượng plutonium phân rã và các bộ phận phần cứng lão hóa.
Khi mới được phóng, hệ thống máy phát điện trên Voyager 1 cung cấp khoảng 470 watt, tương đương mức tiêu thụ điện của một thiết bị gia dụng nhỏ như máy xay sinh tố. Mỗi năm, công suất giảm khoảng 4 watt. Hiện con tàu chỉ còn tạo ra khoảng 210 watt điện.
Tình trạng thiếu điện buộc NASA phải lần lượt tắt nhiều thiết bị khoa học. Trong số 10 thiết bị ban đầu, hiện chỉ còn hai thiết bị trên Voyager 1 hoạt động và truyền dữ liệu về Trái Đất.
Đó là máy đo từ trường, có nhiệm vụ nghiên cứu từ trường trong không gian liên sao, và thiết bị đo sóng plasma, giúp xác định mật độ các hạt mang điện. Cả hai đều đặc biệt hữu ích đối với nhiệm vụ hiện tại của con tàu, vốn đang di chuyển với tốc độ khoảng 61.155 km/giờ.
Không chỉ phải tiết kiệm điện cho các thiết bị khoa học, NASA còn cần duy trì nhiệt độ đủ cao để những bộ phận thiết yếu tiếp tục hoạt động. Máy tính trên tàu cần được giữ ấm, trong khi nhiên liệu dùng để điều khiển tàu cũng phải duy trì ở trạng thái lỏng. Nếu nhiên liệu đóng băng, Voyager có thể không thể thực hiện những thao tác quan trọng như điều chỉnh ăng-ten hướng về Trái Đất để liên lạc.
Vì vậy, các kỹ sư đã tiến hành một đợt điều chỉnh lớn đối với hệ thống phân phối điện. Họ tắt một số bộ phận tiêu thụ nhiều năng lượng nhưng không trực tiếp phục vụ nghiên cứu khoa học, đồng thời kích hoạt những bộ phận khác có mức tiêu thụ thấp hơn.
Trong mùa hè năm 2026, nhóm điều khiển đã tắt ba thiết bị và bật ba thiết bị khác có tổng mức tiêu thụ điện thấp hơn. Việc bố trí các thiết bị mới cũng được tính toán để chúng phân bố đều trên tàu, giúp các đường dẫn nhiên liệu duy trì đủ nhiệt độ và không bị đóng băng.
Badaruddin gọi cuộc điều chỉnh này là "Vụ nổ lớn" vì nhiều thay đổi được thực hiện gần như đồng thời.
Đây là một quyết định đầy rủi ro. Nhóm Voyager đã dành khoảng một năm chuẩn bị, nhưng vẫn không tránh khỏi lo lắng khi phải sử dụng bảy lệnh điều khiển nguồn điện chưa từng được thử nghiệm trong quá trình vận hành thực tế.
Dù vậy, giải pháp này có thể giúp tiết kiệm khoảng 10 watt điện, tương đương lượng năng lượng mà tàu có thể sử dụng trong khoảng 2,5 năm. Theo Badaruddin, đây là khoản tiết kiệm rất đáng kể, bởi nó giúp duy trì hoạt động của các thiết bị khoa học mà không cần phải tắt thêm chúng.
Di sản khoa học và thông điệp của nhân loại gửi vào vũ trụ
Trong gần 50 năm hoạt động, hai tàu Voyager đã mang về hàng loạt phát hiện quan trọng. Chúng giúp các nhà khoa học phát hiện những mặt trăng mới quanh Sao Mộc và Sao Thổ, ghi nhận các núi lửa đang hoạt động trên Io – mặt trăng của Sao Mộc và cung cấp nhiều dữ liệu về bầu khí quyển của Titan, vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ.
Voyager 1 còn chụp bức ảnh nổi tiếng mang tên "Chấm Xanh Nhạt", ghi lại Trái Đất như một điểm sáng nhỏ bé giữa không gian bao la. Hiện nay, hai tàu Voyager tiếp tục cung cấp những dữ liệu trực tiếp về môi trường liên sao. Đây là điều mà các kính viễn vọng đặt trên Trái Đất không thể thay thế hoàn toàn.
Theo Badaruddin, việc quan sát một môi trường từ xa có sự khác biệt rất lớn so với việc đưa thiết bị trực tiếp đến khu vực đó để đo đạc. Cũng giống như khám phá một hành tinh, các phép đo tại chỗ có thể cung cấp những thông tin mà quan sát từ xa khó thu thập được.
Ngoài các thiết bị khoa học, mỗi tàu Voyager còn mang theo một Đĩa Vàng – chiếc đĩa đồng mạ vàng đường kính 12 inch, chứa hình ảnh, âm thanh thiên nhiên, âm nhạc và lời chào bằng 55 ngôn ngữ.
Ngay cả khi nguồn điện cạn kiệt và các thiết bị ngừng hoạt động, những con tàu vẫn tiếp tục trôi trong không gian theo quỹ đạo của chúng, mang theo Đĩa Vàng. Voyager 1 dự kiến mất khoảng 40.000 năm để tiếp cận gần nhất với ngôi sao Gliese 445, khi còn cách ngôi sao này khoảng 1,7 năm ánh sáng.