Được NATO định danh là lớp Mike, K-278 Komsomolets thuộc Dự án 685 Plavnik được chế tạo với mục tiêu hoạt động ở độ sâu vượt xa khả năng của phần lớn tàu ngầm đương thời. Sau khi lập kỷ lục lặn sâu, Komsomolets đã gặp thảm họa và vĩnh viễn nằm lại dưới đáy biển Na Uy, mang theo lò phản ứng hạt nhân cùng 2 ngư lôi trang bị đầu đạn hạt nhân.
Tàu ngầm K-278 Komsomolets là tàu ngầm lớp Mike duy nhất mà Liên Xô từng chế tạo. (Ảnh: PM)
Khác với tàu ngầm lớp Alfa của Liên Xô, vốn được phát triển như những phương tiện đánh chặn tốc độ cao chuyên săn tìm tàu ngầm và tàu chiến Mỹ ở vùng biển sâu, Komsomolets chủ yếu đóng vai trò một nền tảng thử nghiệm công nghệ. Con tàu được thiết kế để kiểm tra khả năng hoạt động của cảm biến và vũ khí trong điều kiện áp suất cực lớn, đồng thời duy trì tốc độ cao dưới nước.
Để đạt được mục tiêu này, Komsomolets được chế tạo với thân tàu kép bằng titan, vật liệu có trọng lượng tương đối nhẹ nhưng độ bền rất cao. Thiết kế này giúp thân tàu chịu được áp suất khổng lồ khi lặn xuống những độ sâu mà các tàu ngầm thông thường khó có thể tiếp cận.
Con tàu sử dụng lò phản ứng hạt nhân nước áp lực OK-650B-3, một thiết kế thế hệ thứ ba được phát triển dành riêng cho chương trình lớp Mike. Hệ thống này có khả năng tuần hoàn chất làm mát tự nhiên ở mức cao, giảm sự phụ thuộc vào các máy bơm làm mát vốn có thể tạo ra tiếng ồn, qua đó hạn chế dấu hiệu âm thanh của tàu ngầm.
Lò phản ứng cũng được tích hợp những công nghệ an toàn tiên tiến vào thời điểm đó, nhằm phát hiện sớm nguy cơ rò rỉ phóng xạ và hỗ trợ làm mát lõi lò phản ứng trong tình huống khẩn cấp.
Một điểm đáng chú ý khác của Komsomolets là mức độ tự động hóa cao. Tương tự lớp Alfa, thiết kế này hướng đến việc giảm số lượng thủy thủ cần thiết để vận hành tàu. Điều đó không chỉ giúp tiết kiệm không gian mà còn giảm lượng năng lượng phải sử dụng cho các hệ thống cung cấp oxy, nước uống và nước sinh hoạt. Theo thiết kế tiêu chuẩn, Komsomolets có thủy thủ đoàn 64 người.
Komsomolets lập kỷ lục lặn sâu chưa từng có
K-278 Komsomolets được hạ thủy vào tháng 5/1983 và sau đó trải qua nhiều đợt thử nghiệm trên biển. Hải quân Liên Xô từng bước kiểm tra giới hạn chịu áp suất của thân tàu thông qua các chuyến lặn ở độ sâu ngày càng lớn.
Đến tháng 8/1984, Komsomolets thiết lập một kỷ lục đáng kinh ngạc khi đạt độ sâu hoạt động khoảng 1.000 mét. Trong một lần thử nghiệm, tàu còn lặn xuống khoảng 1.020 mét trong thời gian ngắn.
Độ sâu này vẫn thấp hơn mức chịu áp suất tối đa về mặt lý thuyết, được ước tính khoảng 1.300 mét. Thành tích của Komsomolets đã đưa nó trở thành một trong những tàu ngầm có khả năng lặn sâu nhất từng được chế tạo.
Để bảo đảm an toàn cho thủy thủ đoàn, tàu còn được trang bị một khoang thoát hiểm có áp suất nằm trong tháp chỉ huy. Khoang này được thiết kế để chứa toàn bộ thủy thủ đoàn, giúp họ thoát khỏi tàu khi xảy ra sự cố ở độ sâu lớn mà không phải đối mặt trực tiếp với nguy cơ giảm áp đột ngột.
Dù sở hữu nhiều công nghệ tiên tiến, Komsomolets cuối cùng vẫn không thể tránh khỏi một thảm họa nghiêm trọng.
Đám cháy biến Komsomolets thành chiếc bẫy
Ngày 7/4/1989, khi đang hoạt động ở khu vực cách đảo Bear của Na Uy khoảng 100-135 hải lý về phía tây nam, Komsomolets bất ngờ xảy ra hỏa hoạn tại khoang máy số 7. Thời điểm đó, tàu đang lặn ở độ sâu khoảng 335,28 - 384,05 mét.
Ban đầu, thủy thủ đoàn tìm cách khống chế đám cháy bằng hệ thống chữa cháy từ xa. Hóa chất chống cháy được phun vào khoang nhằm làm giảm lượng oxy và dập tắt ngọn lửa. Các cửa kín nước cũng được đóng lại để ngăn đám cháy lan rộng.
Ngọn lửa vẫn vượt qua những khe hở quanh hệ thống dây điện và lan sang các khoang phía trước. Tình hình càng trở nên nghiêm trọng khi một đường ống dẫn khí áp suất cao trong khu vực phía sau bị vỡ.
Khi thuyền trưởng ra lệnh cho tàu nổi lên mặt nước, khí nén được sử dụng để đẩy nước ra khỏi các két dằn cũng góp phần làm đám cháy bùng phát dữ dội hơn, giống như một luồng khí thổi vào ngọn lửa.
Komsomolets cuối cùng vẫn nổi được lên mặt nước. Thuyền trưởng lập tức ra lệnh tắt lò phản ứng hạt nhân theo quy trình an toàn. Từ thời điểm đó, con tàu bị hư hỏng chỉ còn nguồn điện hạn chế từ máy phát điện diesel.
Nhưng tình hình bên trong tàu ngày càng vượt khỏi tầm kiểm soát. Nhiệt độ tại khoang phía sau được cho là đã tăng lên gần 2.000 độ. Máy phát điện tuabin bên phải tiếp tục phun dầu và chất lỏng thủy lực dưới dạng sương vào khu vực cháy, khiến ngọn lửa lan sang những khoang liền kề.
Đám cháy sau đó lan đến khoang số 6, nơi có 4 bình sục khí chứa các tấm hóa chất. Những vật liệu này bắt lửa và gây ra các vụ nổ dữ dội. Sức nổ làm thủng lớp vỏ titan, khiến nước biển tràn vào và con tàu bắt đầu mất khả năng nổi.
Xác tàu mang theo lò phản ứng và 2 ngư lôi hạt nhân
Sau thảm họa, K-278 Komsomolets nằm lại ở độ sâu khoảng 1.700 mét, dưới đáy biển Na Uy. Vị trí xác tàu nằm gần các tuyến hoạt động hàng hải và khu vực đánh bắt cá quan trọng, khiến nguy cơ rò rỉ phóng xạ trở thành mối quan ngại lâu dài.
Ngoài lò phản ứng hạt nhân, con tàu còn mang theo hai quả ngư lôi được trang bị đầu đạn hạt nhân chứa plutonium. Việc trục vớt xác tàu ở độ sâu lớn như vậy vô cùng phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Trong thập niên 1990, các chuyên gia từng tiến hành biện pháp xử lý nhằm hạn chế nguy cơ rò rỉ, sử dụng một hợp chất dạng gel để bịt kín những vết nứt trên thân tàu và khu vực ống phóng ngư lôi.
Kể từ đó, xác tàu được khảo sát định kỳ để theo dõi tình trạng phóng xạ. Các kết quả nghiên cứu đã ghi nhận sự rò rỉ của những đồng vị phóng xạ như Cesium-137 và Strontium-90 từ con tàu.
