Kể từ khi đi vào hoạt động, các tàu ngầm lớp Yasen đã tạo ra sự thay đổi đáng kể trong cán cân sức mạnh dưới biển. Nhờ hàng loạt công nghệ giảm tiếng ồn tiên tiến, kết hợp với hỏa lực mạnh và hệ thống cảm biến hiện đại, chúng được đánh giá là một trong những lớp tàu ngầm khó phát hiện nhất thế giới.
Tàu ngầm tấn công lớp Yasen-M của Nga. (Nguồn: RIA Novosti)
Điểm nổi bật nhất của lớp Yasen là khả năng tàng hình dưới nước. Các kỹ sư Nga đã áp dụng nhiều giải pháp giảm độ ồn như lắp đặt thiết bị trên các bệ giảm rung, cải tiến hệ thống động lực, sử dụng lớp phủ hấp thụ âm thanh và tối ưu thiết kế thân tàu để giảm tiếng ồn thủy động lực học.
Nhờ những cải tiến này, nhiều chuyên gia quân sự nhận định Yasen là lớp tàu ngầm đầu tiên của Nga được thiết kế ngay từ đầu với mục tiêu ưu tiên tuyệt đối cho khả năng tàng hình âm thanh.
Khả năng hoạt động bí mật của tàu còn được hỗ trợ bởi hệ thống cảm biến rất mạnh. Với lượng giãn nước khoảng 14.000 tấn, Yasen-M hiện là một trong những tàu ngầm tấn công lớn nhất thế giới.
Phần mũi tàu được dành gần như hoàn toàn cho một hệ thống sonar hình cầu cỡ lớn, giúp tăng đáng kể phạm vi phát hiện mục tiêu dưới nước. Chính vì sonar quá lớn nên các ống phóng ngư lôi buộc phải được chuyển ra phía sau thân tàu, một giải pháp thiết kế khá hiếm gặp nhưng phản ánh rõ ưu tiên của Nga đối với khả năng phát hiện đối phương từ khoảng cách xa.
Trong tác chiến tàu ngầm hiện đại, bên phát hiện đối phương trước thường giành được lợi thế quyết định. Vì vậy, việc kết hợp giữa khả năng tàng hình cao và hệ thống sonar mạnh đã trở thành nền tảng trong triết lý thiết kế của lớp Yasen.
Ngoài sonar ở mũi, tàu còn được trang bị các hệ thống sonar bên hông và sonar kéo theo phía sau, giúp mở rộng đáng kể khả năng giám sát môi trường dưới nước.
Sự ra đời của Yasen cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ kinh nghiệm của Hải quân Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Khi đó, nhiệm vụ quan trọng nhất của các tàu ngầm tấn công là theo dõi và phá hủy các nhóm tác chiến tàu sân bay của Mỹ.
Trong khi nhiều tàu ngầm Liên Xô trước đây ưu tiên tốc độ cao, khả năng lặn sâu và kết cấu chắc chắn để sống sót trong chiến đấu, Yasen lại đi theo hướng hoàn toàn khác. Trọng tâm của nó là tránh bị phát hiện ngay từ đầu.
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là việc sử dụng hệ thống chân vịt trục đơn thay vì cấu hình hai trục phổ biến trên nhiều tàu ngầm Liên Xô trước đó. Cách tiếp cận này giúp giảm đáng kể tiếng ồn phát sinh trong quá trình hoạt động.
Lớp Yasen còn được thiết kế như một nền tảng đa nhiệm nhằm thay thế đồng thời hai dòng tàu ngầm nổi tiếng của Liên Xô là Akula và Oscar II. Nếu Akula chuyên săn tìm tàu ngầm đối phương, thì Oscar II nổi tiếng với khả năng mang số lượng lớn tên lửa hành trình chống hạm. Yasen kết hợp cả hai vai trò này vào một nền tảng duy nhất.
Nhờ đó, con tàu có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau như săn ngầm, chống hạm, thu thập thông tin tình báo, tấn công mục tiêu mặt đất và hỗ trợ các chiến dịch tác chiến chiến lược.
Một yếu tố quan trọng giúp Yasen đạt được sự linh hoạt này là mức độ tự động hóa rất cao. Dù có kích thước lớn, tàu chỉ cần thủy thủ đoàn khoảng 64 người. Con số này thấp hơn đáng kể so với nhiều tàu ngầm phương Tây có kích thước nhỏ hơn nhưng thường cần trên 100 thủy thủ để vận hành.
Việc tự động hóa các hệ thống điều khiển, vận hành vũ khí và quản lý kỹ thuật không chỉ giúp giảm nhân sự mà còn nâng cao hiệu quả tác chiến.
Trong những năm gần đây, sức mạnh của lớp Yasen tiếp tục được nâng lên một tầm cao mới khi Nga bắt đầu tích hợp tên lửa hành trình siêu vượt âm 3M22 Zircon. Từ năm 2025, các tàu Yasen-M được trang bị loại tên lửa này, cho phép chúng tấn công các mục tiêu hải quân và trên bộ có giá trị cao từ khoảng cách rất xa.
Zircon được đánh giá là một trong những tên lửa đáng gờm nhất hiện nay nhờ khả năng kết hợp giữa tốc độ cực cao, khả năng cơ động mạnh và thời gian cảnh báo rất ngắn.
Với tốc độ lên tới Mach 9 và tầm bắn khoảng 1.000 km, Zircon có thể rút ngắn đáng kể thời gian phản ứng của hệ thống phòng thủ đối phương. Ngoài ra, tên lửa còn có khả năng thực hiện các động tác cơ động ở giai đoạn cuối, khiến việc đánh chặn trở nên đặc biệt khó khăn.
Việc trang bị Zircon đã biến Yasen thành mối đe dọa lớn hơn nhiều đối với các nhóm tác chiến tàu sân bay, tàu chiến mặt nước cỡ lớn, trung tâm chỉ huy và các mục tiêu chiến lược khác.
Đây cũng chính là nhiệm vụ mà lớp tàu này được thiết kế hướng tới từ đầu: tạo ra khả năng răn đe hiệu quả đối với các cụm tàu sân bay của Mỹ và NATO. Theo đánh giá của nhiều chuyên gia quân sự, sự kết hợp giữa khả năng tàng hình cao, hệ thống cảm biến mạnh, mức độ tự động hóa lớn và các loại tên lửa tiên tiến như Zircon đã giúp lớp Yasen trở thành một trong những tàu ngầm tấn công nguy hiểm nhất thế giới hiện nay.
Trong khi nhiều quốc gia vẫn đang phát triển các loại tên lửa có tính năng tương tự, hiện chưa có lớp tàu ngầm nào ngoài Yasen được trang bị một loại vũ khí được đánh giá có năng lực tương đương Zircon, dù Trung Quốc được cho là đang phát triển tên lửa YJ-20 với hiệu suất được kỳ vọng tương tự trong tương lai.
