Tăng trưởng xanh, doanh nghiệp buộc cắt giảm khí thải hoặc phải mua tín chỉ carbon

Những loại tín chỉ carbon được mua bán, giao dịch

Ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó cục trưởng Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, sàn giao dịch carbon Việt Nam vận hành thí điểm từ cuối tháng 6, gồm hai loại hàng hóa là hạn ngạch khí nhà kính và tín chỉ carbon. Trong khi hạn ngạch chỉ giới hạn giao dịch trong 92 doanh nghiệp được phân bổ, thị trường tín chỉ carbon mở rộng cho mọi tổ chức, doanh nghiệp có nhu cầu.

Ông Nguyễn Tuấn Quang cho biết loại tín chỉ đầu tiên được công nhận trên sàn carbon trong nước được cấp bởi cơ quan có thẩm quyền. Bộ Công Thương, Xây dựng đã phát triển khung kỹ thuật về đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV). Mới đây, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành tiêu chuẩn carbon rừng, là cơ sở để tạo nguồn cung tín chỉ lớn theo cơ chế này.

Hai loại còn lại tuân thủ theo Điều 6.2 và 6.4 của Thỏa thuận Khí hậu Paris, tức là theo cơ chế của nước hợp tác song phương với Việt Nam và phương pháp do Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC). Với cơ chế song phương, Việt Nam đã ký kết trao đổi tín chỉ với Nhật Bản, Singapore, tới đây là Thụy Sĩ và Hàn Quốc.

Riêng loại tín chỉ theo tiêu chuẩn độc lập như Verra, Gold Standard, ông Quang cho biết việc công nhận hai cơ chế này trên sàn "có thể xem xét" giao dịch trên sàn. Dù chưa được bán trên sàn giao dịch trong nước, tín chỉ theo các tiêu chuẩn độc lập nói trên được bán ra thị trường nước ngoài, theo Nghị định 112/2026 về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch chỉ được dùng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch được cấp, thay vì mua tín chỉ để thay thế hoàn toàn nghĩa vụ giảm phát thải.

Trong giai đoạn thí điểm, thị trường trước mắt áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc 3 lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%.

Hạn ngạch là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định. Khi kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê.

Nếu phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch từ đơn vị còn dư hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ. Tuy nhiên, lượng tín chỉ được sử dụng không vượt quá 30% hạn ngạch đã phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp để thực hiện nghĩa vụ hiện tại.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp được phân bổ 1 triệu hạn ngạch thì chỉ có thể sử dụng tối đa 300.000 tín chỉ carbon để bù trừ. Quy định này giới hạn khả năng chỉ dựa vào việc mua tín chỉ trên thị trường để đáp ứng nghĩa vụ phát thải. Ở chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ và phát thải thấp hơn mức được phân bổ, lượng hạn ngạch còn dư có thể được bán trên sàn hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo.

Theo lộ trình, với giai đoạn tuân thủ 2025-2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính trước ngày 1/12/2027 và hoàn thành nộp trả hạn ngạch trước ngày 31/12/2027.

Cơ chế này đặt doanh nghiệp trước 2 lựa chọn trực tiếp: hoặc đầu tư để giảm lượng khí nhà kính trong hoạt động sản xuất, hoặc phải cân đối thêm chi phí mua hạn ngạch và tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ.

Giá bán tín chỉ carbon bao nhiêu là hợp lý?

Dưới góc nhìn chuyên gia, TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ Quốc gia, dẫn dự báo của Ngân hàng Thế giới khi phân tích vai trò của giá carbon đối với quá trình chuyển đổi xanh.

Theo đó, khoảng 147 USD/tín chỉ carbon là ngưỡng giá có thể tạo ra tác động đủ lớn tới quyết định của các chủ thể phát thải. Khi giá còn thấp hơn nhiều, sức ép để doanh nghiệp đầu tư giảm phát thải chưa mạnh. Khi phát thải trở thành một khoản chi phí đáng kể, doanh nghiệp phải đặt lên bàn cân, lựa chọn tiếp tục trả tiền cho lượng phát thải hay bỏ vốn đầu tư công nghệ, nâng cấp quy trình sản xuất để giảm phát thải. Trên bàn cân đó, nếu giá tín chỉ carbon càng thấp thì động lực thay đổi càng chậm và ngược lại.

Ông Nghĩa nhìn nhận Việt Nam cũng đang ở giai đoạn đầu của quá trình hình thành và vận hành thị trường, nên còn một chặng đường dài để mức giá carbon đủ sức tạo ra hiệu ứng giảm phát thải như kỳ vọng. Đây là vấn đề cần được tính đến trong quá trình hoạch định chính sách.

Nhìn chung, mục tiêu của thị trường carbon không chỉ là hình thành một nơi mua bán hạn ngạch hay tín chỉ, mà quan trọng hơn là tạo được tín hiệu giá đủ mạnh để tác động đến hành vi của bên phát thải. Do đó, mức giá cao hay thấp không đơn thuần quyết định giá trị của một tín chỉ carbon.

"Nếu giá phát thải vẫn thấp hơn đáng kể so với chi phí doanh nghiệp phải bỏ ra để chuyển đổi công nghệ, thị trường khó tạo được sức ép đủ lớn cho quá trình giảm phát thải", TS Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó tổng Giám đốc, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX), cho biết hiện thị trường carbon trong nước không quy định biên độ dao động giá và đơn vị yết giá là đồng. Vì vậy, đối với các loại tín chỉ thuộc diện được phép giao dịch, sau khi được đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia và chuyển sang hệ thống lưu ký, việc mua bán sẽ được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên.

Theo đó, giá giao dịch tín chỉ carbon do bên mua và bên bán tự thỏa thuận, không bị giới hạn bởi mức giá trần, giá sàn hay biên độ dao động giá. Cơ chế này tạo điều kiện để các bên chủ động xác lập giá phù hợp với chất lượng, nguồn gốc và các đặc tính của từng loại tín chỉ.

 Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhìn nhận thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới với Việt Nam. Trong quá trình triển khai thí điểm, cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV)...

Để thị trường carbon Việt Nam phát triển, Thứ trưởng Thành cho rằng doanh nghiệp cần chuyển sang tư duy chủ động tạo ra giá trị từ hoạt động giảm phát thải, thay vì coi đây là nghĩa vụ phải thực hiện.