Tăng huyết áp - 'Kẻ giết người thầm lặng' và giải pháp kiểm soát nguy cơ cho hàng triệu người Việt

Tăng huyết áp từ lâu đã được y học ví như "kẻ giết người thầm lặng" bởi bệnh tiến triển âm thầm, hầu như không có triệu chứng cảnh báo rõ ràng ở giai đoạn đầu, nhưng lại để lại những hậu quả lâm sàng hết sức nặng nề. Để bảo vệ sức khỏe, việc nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ, loại bỏ chúng và tuân thủ điều trị hiệu quả là rất quan trọng. 

1. Tăng huyết áp gia tăng và xu hướng trẻ hóa bệnh tật trong năm 2026

Theo Báo cáo toàn cầu về tăng huyết áp của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 1/3 người trưởng thành từ 30 - 79 tuổi trên thế giới (tương đương 1,3 - 1,4 tỷ người) đang sống chung với căn bệnh này.

Tại Việt Nam, tiến trình đô thị hóa, sự chuyển dịch lối sống cùng tốc độ già hóa dân số đã khiến quy mô bệnh tật gia tăng nhanh chóng. Các ước tính lâm sàng hiện hành từ Phân hội Tăng huyết áp Việt Nam và Hội Tim mạch học Việt Nam cho thấy, tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành hiện dao động từ 25% đến 30%, tương đương với khoảng 12 - 17 triệu người đang mắc bệnh trên toàn quốc.

Theo mô hình hóa dịch tễ của WHO công bố năm 2023, Việt Nam có khoảng 14,3 triệu người trong độ tuổi 30 - 79 bị tăng huyết áp, nhưng tỷ lệ kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu chỉ đạt khoảng 13%.

Không dừng lại ở đó, căn bệnh này đang có xu hướng trẻ hóa rõ nét. Tỷ lệ mắc tăng huyết áp ở người dưới 40 tuổi gia tăng đáng kể do áp lực công việc, căng thẳng kéo dài, thói quen thức khuya, lối sống tĩnh tại, lạm dụng rượu bia và chế độ ăn uống thiếu lành mạnh...

2. "Thủ phạm" giấu mặt từ bàn ăn hằng ngày

Một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến tỷ lệ tăng huyết áp tại Việt Nam không ngừng tăng cao là thói quen ăn mặn.  Các nghiên cứu dinh dưỡng đã chỉ ra, người Việt đang tiêu thụ lượng muối gần gấp đôi so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Trong khi WHO khuyến nghị mỗi người trưởng thành chỉ nên tiêu thụ dưới 5g muối/ngày (khoảng 1 thìa cà phê), thì thực tế con số này ở Việt Nam là khoảng 8,1g muối/ngày. Đa số người Việt (90%) thường xuyên thêm muối, nước mắm, gia vị mặn trong quá trình nấu và khi ăn, khiến lượng muối hấp thụ tăng cao. 

Đáng lưu ý, phần lớn lượng muối không chỉ đến từ muối ăn trực tiếp mà còn "ẩn" trong nước mắm, nước tương, bột nêm, mì gói, xúc xích, đồ hộp, đồ ăn ngoài hàng quán… Điều này khiến nhiều người, dù không có cảm giác ăn mặn, vẫn đang tiêu thụ muối vượt ngưỡng khuyến cáo mỗi ngày.  Khoảng 8,7% dân số có thói quen thường xuyên sử dụng các loại thực phẩm chế biến sẵn chứa hàm lượng muối cao - nhóm thực phẩm vốn được xem là "kẻ thù giấu mặt" của huyết áp. 

Về mặt cơ chế sinh học, chế độ ăn thừa natri làm gia tăng áp lực thẩm thấu trong lòng mạch, buộc cơ thể phải giữ nước để cân bằng dịch thể. Điều này khiến thể tích máu tuần hoàn tăng lên, tạo áp lực trực tiếp lên thành mạch, tim và thận. Về lâu dài, áp lực gia tăng liên tục sẽ làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch, từ đó dẫn tới hàng loạt biến cố nguy hiểm như đột quỵ não, nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận mạn tính và phình tách động mạch chủ.

GS.TS.BS Phạm Mạnh Hùng - Phó Chủ tịch Hội Tim Mạch Học Việt Nam cho biết, người dân nên có chế độ ăn uống và lối sống hợp lý: 

• Ăn tăng chất rau quả tươi và chất xơ; tinh bột chế biến thô; ăn nhiều cá thay vì thịt động vật trên cạn…;
• Hạn chế tối đa ăn các loại mỡ động vật trên cạn; phủ tạng; 
• Ăn ít muối (giảm ăn mặn);
• Hạn chế đường kẹo ngọt, tinh bột chế biến tinh, không nên ăn các thực phẩm chế biến sẵn nhất là chiên rán…
• Hạn chế tối đa rượu bia và đồ uống có cồn; không hút thuốc lá và tiếp xúc khói thuốc. 
• Nên tập thể dục cường độ vừa đến nhiều ít nhất 30 phút mỗi ngày đều đặn và giữ trạng thái tâm lý không căng thẳng…

3. Những sai lầm phổ biến khiến bệnh khó kiểm soát 

Dù tăng huyết áp là bệnh lý hoàn toàn có thể kiểm soát, tỷ lệ bệnh nhân đạt được mức huyết áp mục tiêu tại Việt Nam vẫn ở mức rất thấp. Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở sự thiếu hụt của các loại thuốc đặc trị, mà đến từ những thói quen và quan niệm sai lầm trong quá trình sinh hoạt, điều trị hàng ngày của người bệnh, cụ thể:

Tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc khi thấy huyết áp "bình thường"

Đây là sai lầm phổ biến và nguy hiểm nhất. Nhiều người bệnh có thói quen chỉ uống thuốc khi cảm thấy đau đầu, chóng mặt, hoặc tự ý dừng thuốc ngay khi chỉ số đo tại nhà đạt mức ổn định. Tăng huyết áp là bệnh mạn tính đòi hỏi phải điều trị liên tục, suốt đời. Việc ngưng thuốc đột ngột sẽ khiến huyết áp tăng vọt trở lại (hiệu ứng bật nảy), làm gia tăng đột ngột nguy cơ vỡ mạch máu não, nhồi máu cơ tim hoặc suy thận cấp.

Đo huyết áp sai kỹ thuật dẫn đến đánh giá lệch lạc

Không ít bệnh nhân tự đo huyết áp tại nhà nhưng thực hiện sai thao tác: đo ngay sau khi vừa đi bộ, leo cầu thang; nói chuyện trong lúc đo; đặt băng quấn quá chùng hoặc không ngang mức tim; uống cà phê, trà đậm hay hút thuốc lá trước khi đo. Những yếu tố này có thể khiến chỉ số huyết áp cao hơn từ 10 - 20 mmHg so với thực tế, dẫn đến việc lo âu không cần thiết hoặc bác sĩ điều chỉnh liều lượng thuốc không chính xác.

Hiện nay, rất nhiều người vẫn chưa từng đo huyết áp hoặc chỉ đo khi có triệu chứng như đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi. Trong khi đó, phần lớn bệnh nhân tăng huyết áp hoàn toàn không có triệu chứng rõ ràng.

Lạm dụng thực phẩm chức năng, bỏ qua điều trị y khoa

Nghe theo lời quảng cáo trên mạng xã hội về các bài thuốc "chữa dứt điểm", "gốc rễ" bệnh tăng huyết áp, không ít bệnh nhân đã bỏ hẳn đơn thuốc tây do bác sĩ kê để chuyển sang dùng các loại thảo dược, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Điều này khiến trị số huyết áp âm thầm tăng cao trong thời gian dài, đến khi nhập viện thì các cơ quan đích như tim, thận, mắt đã bị tổn thương nghiêm trọng.

Bỏ qua yếu tố tâm lý và giấc ngủ

Căng thẳng (stress) kéo dài, thức khuya và hội chứng ngưng thở khi ngủ là những "kẻ tiếp tay" đắc lực khiến huyết áp luôn ở mức cao và rất khó kiểm soát bằng thuốc thông thường. Việc liên tục sống trong trạng thái kích thích thần kinh giao cảm sẽ làm co mạch, tăng nhịp tim và gây kháng thuốc.

Chia sẻ về những sai lầm trong điều trị tăng huyết áp này, GS.TS.BS Phạm Mạnh Hùng - Phó Chủ tịch Hội Tim Mạch Học Việt Nam cho biết:  Phần lớn trường hợp huyết áp khó kiểm soát trước hết cần xem lại việc đo huyết áp và tuân thủ điều trị. Theo khuyến cáo của Hội Tim mạch châu Âu, Hiệp hội Tăng huyết áp quốc tế, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ cùng Hội Tim mạch học Việt Nam, đo huyết áp định kỳ là biện pháp đơn giản, hiệu quả và ít tốn kém nhất để phát hiện sớm bệnh tăng huyết áp.

Các chuyên gia nhấn mạnh, mỗi người trưởng thành nên "nhớ số đo huyết áp như nhớ số tuổi của mình". Bởi chỉ khi biết huyết áp của bản thân ở mức nào, người dân mới có thể phát hiện sớm nguy cơ và điều trị kịp thời trước khi xảy ra biến chứng.

4. Cách đo huyết áp đúng chuẩn

Các bác sĩ cho biết đo huyết áp là kỹ thuật đơn giản nhưng sai sót lại rất phổ biến, cả trong cộng đồng lẫn tại một số cơ sở y tế. Nhiều người vừa đi bộ, leo cầu thang hoặc uống cà phê xong đã đo huyết áp ngay; một số người đo trong khi đang nói chuyện, xem điện thoại hoặc ngồi bắt chéo chân và không ít trường hợp quấn băng cuốn sai vị trí hoặc sử dụng kích thước băng cuốn không phù hợp với cánh tay... Những sai sót này có thể làm huyết áp tăng hoặc giảm giả tạo từ vài mmHg đến hàng chục mmHg, dẫn đến chẩn đoán sai hoặc điều trị chưa phù hợp.

Để đo huyết áp đúng, người bệnh cần nghỉ ngơi ít nhất 5 phút trước khi đo; không hút thuốc, uống cà phê, trà đặc, rượu bia hoặc vận động gắng sức trong vòng 30 phút trước đó. Khi đo, người bệnh nên ngồi tựa lưng thoải mái, hai chân đặt trên sàn, không bắt chéo chân; cánh tay cần được đặt ngang mức tim và băng cuốn phải phù hợp với chu vi cánh tay. Trong lúc đo không nên nói chuyện hoặc sử dụng điện thoại.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo nên đo huyết áp nhiều lần vào các thời điểm khác nhau trong ngày và ghi chép lại để giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn.

3 loại hạt tốt cho người tăng huyết áp, hỗ trợ bảo vệ tim mạch

SKĐS - Bên cạnh việc giảm muối, duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục đều đặn, bổ sung một số loại hạt vào chế độ ăn hằng ngày có thể góp phần kiểm soát huyết áp nhờ cung cấp kali, magie, chất béo không bão hòa và các hợp chất có lợi cho mạch máu.

Xem thêm video đang được quan tâm: