Vai rộng hơn, cơ bắp nổi rõ chỉ sau một thời gian ngắn có thể khiến gia đình nghĩ rằng một người đang tập luyện hiệu quả. Tuy nhiên, khi sự thay đổi hình thể xuất hiện cùng mụn nặng, tính khí thất thường, rối loạn tình dục hoặc những bất thường về gan, huyết áp, đó có thể là tín hiệu cảnh báo việc sử dụng steroid đồng hóa không theo chỉ định.
Steroid được đề cập trong bài là steroid đồng hóa – androgen, thường viết tắt là AAS, gồm testosterone và các chất có tác dụng tương tự testosterone được sử dụng để tăng cơ, tăng sức mạnh hoặc cải thiện ngoại hình. Đây không phải nhóm corticosteroid được bác sĩ kê điều trị hen, dị ứng hay bệnh tự miễn.
Steroid đồng hóa có một số chỉ định y khoa, nhưng việc dùng liều cao, phối hợp nhiều chất hoặc sử dụng không có sự giám sát của bác sĩ có thể ảnh hưởng đến tim mạch, gan, thận, tâm thần và khả năng sinh sản. Một số biểu hiện bao gồm:
1. Cơ bắp phát triển nhanh khác thường
Tăng cơ nhanh không đồng nghĩa chắc chắn một người đang dùng steroid. Cơ địa, chế độ dinh dưỡng, lịch tập và kinh nghiệm tập luyện có thể tạo ra kết quả rất khác nhau giữa mỗi người.
Dấu hiệu đáng lưu ý là sự thay đổi diễn ra nhanh hơn nhiều so với trước đây, đồng thời người tập bắt đầu giấu các lọ thuốc, kim tiêm hoặc sản phẩm không rõ thành phần; thường xuyên mua “hormone tăng cơ”, “prohormone”, “testosterone booster” hay các sản phẩm được quảng cáo có tác dụng thay thế steroid.
Cơ quan Quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ cảnh báo một số sản phẩm thể hình được bán dưới danh nghĩa thực phẩm bổ sung có thể chứa steroid hoặc chất tương tự steroid nhưng không được ghi rõ trên nhãn. Người sử dụng vì thế có thể đối mặt với nguy cơ tổn thương gan, tim mạch và rối loạn nội tiết mà không biết chính xác mình đã dùng chất gì.
Gia đình không nên nhìn vào cơ bắp để kết luận. Điều quan trọng là quan sát cụm thay đổi về hình thể, da, tâm trạng, chức năng tình dục và kết quả khám sức khỏe.
Cơ bắp phát triển nhanh không đủ để kết luận một người dùng steroid, nhưng cần lưu ý khi đi kèm mụn nặng, thay đổi tâm trạng và rối loạn nội tiết.
2. Mụn viêm bùng phát, da dầu bất thường
Mụn có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân, nhưng steroid đồng hóa có khả năng kích thích tuyến bã nhờn và làm tình trạng mụn trở nên nặng hơn. Mụn thường viêm đỏ, nổi dày ở mặt, lưng, ngực hoặc vai, khó kiểm soát bằng các biện pháp chăm sóc thông thường.
Đi kèm với mụn có thể là da dầu rõ rệt, rụng tóc sớm hoặc ngực to lên ở nam giới. NHS, MedlinePlus và FDA đều liệt kê mụn nặng, rụng tóc, teo tinh hoàn và rối loạn tình dục trong nhóm phản ứng có liên quan đến việc lạm dụng steroid đồng hóa.
Một đợt mụn đơn lẻ không đủ để xác định nguyên nhân. Tuy nhiên, mụn bùng phát cùng thời điểm cơ bắp tăng nhanh và tâm trạng thay đổi là lý do để hỏi người thân về các sản phẩm họ đang sử dụng.
3. Cáu gắt, hung hăng hoặc thay đổi tâm trạng rõ rệt
Người thân có thể trở nên nóng nảy, dễ tranh cãi, mất kiên nhẫn hoặc phản ứng quá mức trước những tình huống bình thường. Một số trường hợp xuất hiện thay đổi tâm trạng, hành vi hung hăng, hoang tưởng hoặc biểu hiện hưng cảm.
Sau khi ngừng steroid, trạng thái tâm lý đôi khi chuyển sang hướng ngược lại: mệt mỏi, mất ngủ, lo âu, giảm động lực, giảm ham muốn và trầm cảm. Các triệu chứng này có thể khiến người sử dụng quay lại dùng steroid để cảm thấy khỏe hơn, tạo thành vòng lặp khó dứt.
Gia đình nên tránh mở đầu cuộc trò chuyện bằng lời buộc tội như “anh đang nghiện thuốc” hoặc “con dùng chất cấm phải không”. Cách tiếp cận không phán xét giúp người sử dụng dễ khai báo đúng loại thuốc, liều lượng và thời gian dùng hơn; đây cũng là phương pháp được các chuyên gia nội tiết khuyến nghị trong đánh giá người sử dụng androgen không vì mục đích y khoa.
Trường hợp người sử dụng có ý nghĩ tự sát, kích động mạnh, mất kiểm soát hành vi hoặc đe dọa làm hại bản thân và người khác cần được đưa đến cơ sở y tế khẩn cấp.
4. Tinh hoàn nhỏ lại, giảm ham muốn sau khi ngừng dùng
Đây là dấu hiệu nhạy cảm nên nhiều gia đình không biết hoặc người sử dụng cố tình che giấu.
Khi testosterone hoặc chất tương tự testosterone từ bên ngoài đi vào cơ thể, não có thể giảm tín hiệu kích thích tinh hoàn sản xuất hormone và tinh trùng. Hậu quả có thể gồm tinh hoàn nhỏ lại, số lượng tinh trùng giảm, vô sinh, rối loạn cương hoặc thay đổi ham muốn.
Trong thời gian sử dụng, một số người vẫn có ham muốn cao nên cho rằng chức năng sinh dục không bị ảnh hưởng. Nhưng sau khi ngừng, lượng testosterone do cơ thể tự sản xuất có thể chưa phục hồi ngay, dẫn đến giảm ham muốn, khó cương, mệt mỏi, mất cơ và tâm trạng đi xuống.
Một nghiên cứu quan sát trên người từng lạm dụng androgen cho thấy quá trình phục hồi hormone và khả năng sinh tinh có thể kéo dài nhiều tháng; một số chỉ số sinh sản phục hồi chậm hơn hormone và thể tích tinh hoàn có thể vẫn giảm. Thời gian phục hồi khác nhau tùy người, loại chất, liều và thời gian sử dụng, vì vậy không nên lấy một mốc thời gian chung để tự đánh giá.
Nếu người sử dụng có kế hoạch sinh con, việc khám nam khoa hoặc nội tiết sớm đặc biệt quan trọng.
Mụn viêm bùng phát ở mặt, lưng và vai có thể là một trong những biểu hiện liên quan đến việc lạm dụng steroid đồng hóa
5. Vàng da, xét nghiệm gan bất thường hoặc huyết áp tăng
Nhiều tổn thương nguy hiểm không làm cơ thể đau ngay từ đầu. Người dùng steroid có thể chỉ phát hiện huyết áp tăng, rối loạn mỡ máu hoặc men gan bất thường khi khám sức khỏe.
Các dấu hiệu cần chú ý gồm:
- Da hoặc lòng trắng mắt chuyển vàng.
- Nước tiểu sẫm màu.
- Ngứa nhiều, buồn nôn, mệt bất thường.
- Đau hoặc tức vùng bụng trên bên phải.
- Huyết áp tăng so với trước đây.
- Đau đầu, đánh trống ngực, khó thở hoặc đau ngực.
Steroid đồng hóa, đặc biệt một số dạng uống, có liên quan đến tổn thương gan ứ mật. Người bệnh có thể xuất hiện ngứa, nước tiểu sẫm và vàng da; đáng chú ý, mức tăng ALT hoặc một số men gan đôi khi không quá cao dù vàng da rõ.
Ngược lại, AST và ALT tăng đơn độc cũng chưa đủ để khẳng định gan đã tổn thương do steroid, bởi tập tạ cường độ cao và tổn thương cơ có thể tạm thời làm hai chỉ số này tăng. Bác sĩ cần đánh giá thêm bilirubin, GGT, phosphatase kiềm, creatine kinase cùng tiền sử tập luyện và các sản phẩm đã sử dụng.
Lạm dụng steroid còn có liên quan đến tăng huyết áp, thay đổi cholesterol, huyết khối, nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Huyết áp cao thường không có triệu chứng, do đó không nên chờ đến khi đau đầu hoặc chóng mặt mới kiểm tra.
Người có đau ngực, khó thở, ngất, yếu liệt một bên cơ thể, nói khó, vàng da rõ hoặc nước tiểu màu nâu cần được đưa đi cấp cứu.
Không tự dùng thuốc “phục hồi testosterone” sau steroid
Trên mạng, quá trình dùng thêm thuốc sau một đợt steroid thường được quảng cáo là “PCT” hay “phục hồi sau chu kỳ”. Các sản phẩm được truyền miệng có thể chứa clomiphene, tamoxifen, hCG, thuốc ức chế aromatase hoặc thậm chí tiếp tục bổ sung testosterone.
Đây không phải công thức có thể áp dụng chung cho mọi người. Bằng chứng về cách xử trí an toàn sau khi ngừng steroid còn hạn chế; một số thuốc chỉ được cân nhắc trong những trường hợp cụ thể, sau khi bác sĩ đánh giá triệu chứng, testosterone, LH, FSH, khả năng sinh sản và thời gian sử dụng steroid.
Tự dùng thuốc có thể che lấp tình trạng suy sinh dục, làm sai lệch kết quả xét nghiệm, kéo dài việc phụ thuộc hormone hoặc gây thêm tác dụng không mong muốn. Người sử dụng không nên tự mua thuốc theo đơn truyền miệng tại phòng gym, mạng xã hội hay các hội nhóm thể hình.
Việc cần làm là khai báo trung thực toàn bộ thuốc tiêm, thuốc uống, thực phẩm bổ sung và thời điểm dùng liều cuối với bác sĩ nội tiết, nam khoa hoặc bác sĩ nội tổng quát. Không tự ngừng rồi tự phối hợp nhiều loại thuốc để “cân bằng hormone”.
6. Gia đình nên làm gì khi nghi ngờ?
Thay vì tranh luận về việc người thân “có dùng hay không”, gia đình nên tập trung vào các biểu hiện cụ thể: mụn nặng, mất ngủ, cáu gắt, giảm ham muốn, huyết áp tăng hoặc kết quả xét nghiệm bất thường.
Khi đi khám, nên mang theo bao bì, ảnh nhãn sản phẩm hoặc danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đã dùng. Bác sĩ có thể cân nhắc kiểm tra huyết áp, công thức máu, chức năng gan – thận, mỡ máu, testosterone buổi sáng, LH, FSH và xét nghiệm tinh dịch khi có nhu cầu sinh con. Việc đánh giá và theo dõi cần được cá thể hóa, thay vì áp dụng một “phác đồ giải độc steroid” chung cho tất cả người sử dụng.
Điều quan trọng nhất là không kỳ thị. Lạm dụng steroid không chỉ là lựa chọn về hình thể mà có thể liên quan đến áp lực ngoại hình, lệ thuộc thuốc và khó khăn tâm lý. Phát hiện sớm, trò chuyện đúng cách và tiếp cận y tế kịp thời có thể giúp hạn chế những tổn thương kéo dài.
