Tầm soát ung thư thời đại mới: Việt Nam học gì từ mô hình Ningen-Dock của Nhật Bản?

Ung thư hiện là gánh nặng bệnh tật hàng đầu trong nhóm bệnh không lây trên toàn cầu. Trong bối cảnh đó, y học hiện đại đang chuyển mạnh từ "chữa bệnh" sang "phòng bệnh và phát hiện sớm".

Tại Hội nghị Khoa học Kỹ thuật Bệnh viện Ung Bướu TPHCM năm 2026, TS.BS Diệp Bảo Tuấn – Giám đốc Bệnh viện Ung Bướu TPHCM cùng các cộng sự đã trình bày chuyên đề "Tầm soát ung thư trong thời đại mới", trong đó nhấn mạnh mô hình khám sức khỏe toàn diện kiểu Nhật Bản mang tên "Ningen-Dock" như một hướng tiếp cận đáng chú ý đối với các nước đang phát triển.

Theo nhóm nghiên cứu, tầm soát ung thư không còn là câu chuyện của riêng một xét nghiệm hay một lần khám định kỳ đơn lẻ, mà phải trở thành chiến lược chăm sóc sức khỏe chủ động, liên tục và cá thể hóa theo nguy cơ của từng người.

"Bảo trì cơ thể" như kiểm tra tàu trước khi ra khơi

Theo báo cáo, mô hình Ningen-Dock ra đời tại Nhật Bản từ năm 1954. "Ningen" có nghĩa là con người, còn "Dock" là xưởng sửa chữa tàu biển. Triết lý của mô hình này là kiểm tra sức khỏe toàn diện định kỳ để "bảo trì" cơ thể trước khi bệnh xuất hiện, tương tự như việc kiểm tra kỹ thuật cho tàu trước khi ra khơi.

Hiện nay, Nhật Bản có khoảng 1.727 cơ sở triển khai mô hình này, thu hút khoảng 3,7 triệu lượt khám mỗi năm.

Điểm đặc biệt của Ningen-Dock là không chỉ tập trung phát hiện ung thư mà còn hướng tới đánh giá toàn diện tình trạng sức khỏe, phát hiện sớm các bệnh liên quan lối sống như tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu và các nguy cơ tim mạch.

Theo TS.BS Diệp Bảo Tuấn và cộng sự, mô hình này vận hành dựa trên ba trụ cột chính gồm: Phát hiện sớm ung thư khi chưa có triệu chứng lâm sàng; phát hiện bệnh lý liên quan lối sống; đánh giá tổng thể chức năng các cơ quan.

Nhóm nghiên cứu cho rằng đây không đơn thuần là "cho làm xét nghiệm", mà là một quy trình y khoa chặt chẽ với các nguyên tắc: Chủ động phòng bệnh, cá thể hóa theo nguy cơ, theo dõi liên tục và tích hợp đa chuyên khoa.

Số liệu từ Nhật Bản cho thấy hiệu quả đáng chú ý của mô hình này trong phát hiện sớm ung thư. Trong giai đoạn 2016 - 2018, chương trình Ningen-Dock ghi nhận hàng ngàn trường hợp ung thư được phát hiện thông qua khám sức khỏe định kỳ, trong đó có ung thư phổi, dạ dày, đại trực tràng, vú và cổ tử cung.

Đặc biệt, ung thư đại trực tràng và ung thư vú có tỷ lệ phát hiện khá cao trong nhóm người được kiểm tra sức khỏe định kỳ. Điều này phản ánh vai trò quan trọng của tầm soát trong phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm – thời điểm khả năng điều trị thành công cao hơn đáng kể.

Tầm soát đúng đối tượng, tránh lạm dụng kỹ thuật

Dù đánh giá cao mô hình Ningen-Dock, nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng tầm soát hiện đại cần đi theo hướng "sàng lọc có mục tiêu", thay vì chạy theo tâm lý làm thật nhiều xét nghiệm.

Theo báo cáo, Nhật Bản hiện vẫn thiếu dữ liệu đầy đủ về hiệu quả tổng thể của khám sức khỏe tự nguyện kiểu Ningen-Dock do dữ liệu còn phân tán giữa các cơ sở y tế. Một số nghiên cứu quốc tế cũng lưu ý cần cân bằng giữa lợi ích phát hiện sớm với nguy cơ lạm dụng dịch vụ y tế và xét nghiệm không cần thiết.

Các chuyên gia cho rằng điều quan trọng không phải "tầm soát càng nhiều càng tốt", mà là lựa chọn đúng phương pháp cho đúng nhóm nguy cơ.

Bên cạnh các chương trình tầm soát truyền thống, báo cáo cũng đề cập nhiều công nghệ mới đang mở ra triển vọng phát hiện sớm ung thư trong tương lai.

Một trong số đó là sinh thiết lỏng (liquid biopsy) – kỹ thuật sử dụng xét nghiệm máu để tìm ADN khối u lưu hành hoặc tế bào ung thư lưu thông trong máu. Về lý thuyết, công nghệ này có thể giúp phát hiện nhiều loại ung thư cùng lúc.

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu lưu ý sinh thiết lỏng hiện chưa phải phương pháp tầm soát thường quy cho đa số loại ung thư. Các xét nghiệm phát hiện đa ung thư vẫn đang trong giai đoạn phát triển và chưa thay thế được các chương trình tầm soát chuẩn hiện nay.

Ngoài ra, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong chẩn đoán hình ảnh. Theo báo cáo, AI có khả năng hỗ trợ phát hiện các tổn thương nhỏ trong chụp X-quang phổi hoặc nội soi tiêu hóa mà mắt thường dễ bỏ sót, đồng thời rút ngắn thời gian phân tích hàng ngàn lát cắt CT hoặc MRI chỉ trong vài giây.

Một số hệ thống AI trong nội soi tiêu hóa tại Nhật Bản được ghi nhận giúp tăng tỷ lệ phát hiện polyp đại trực tràng thêm 20% tới 30%.

Theo TS.BS Diệp Bảo Tuấn và cộng sự, Việt Nam hiện có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển mô hình tầm soát hiện đại khi chính sách y tế đang chuyển mạnh từ điều trị sang dự phòng, tăng cường khám sức khỏe định kỳ và xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử.

Các chuyên gia nhận định trong tương lai, mô hình kiểu Ningen-Dock nếu được điều chỉnh phù hợp điều kiện Việt Nam có thể góp phần phát hiện sớm ung thư và nhiều bệnh không lây khác ngay từ tuyến chăm sóc sức khỏe ban đầu.

"Ung thư là gánh nặng bệnh tật hàng đầu trong nhóm bệnh không lây. Hiện nay, chăm sóc sức khỏe ban đầu đang chuyển dịch từ điều trị bệnh sang phòng bệnh và phát hiện sớm" - nhóm nghiên cứu nhấn mạnh trong phần kết luận báo cáo.

Kiểm tra sức khỏe theo mô hình tiêu chuẩn Nhật Bản Ningen Dock ngay tại Việt Nam

Ningen Dock tại Bernard là mô hình kiểm tra sức khỏe toàn diện, chuyên sâu, kế thừa tinh hoa 70 năm y học dự phòng Nhật Bản, được kiểm soát chất lượng chẩn đoán hình ảnh (CĐHA) nghiêm ngặt bởi Bệnh viện Đại học Yamanashi.