Mùa Thu là thời điểm thời tiết chuyển từ nóng sang mát, ngày ngắn dần, đêm dài hơn. Theo y học cổ truyền (YHCT), đây cũng là giai đoạn vạn vật chuyển từ sinh trưởng, phát tán sang thu liễm. Vì vậy, đây là thời điểm thích hợp để thực hiện các phương pháp dưỡng sinh phù hợp với đặc điểm của mùa, nhằm cân bằng cơ thể và tâm hồn.
Trong Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn, thiên "Tứ khí điều thần đại luận" đưa ra nguyên tắc dưỡng sinh mùa Thu là "tảo ngọa tảo khởi", nghĩa là ngủ sớm, dậy sớm. Đây không chỉ là lời khuyên về giờ giấc mà còn thể hiện tư tưởng dưỡng sinh quan trọng của YHCT: Thuận theo thời tiết và quy luật tự nhiên để điều hòa hoạt động của cơ thể.
1. Nguyên tắc dưỡng sinh mùa Thu là thuận theo khí "thu liễm"
YHCT cho rằng mùa Thu thuộc Kim, ứng với Phế, khí mùa Thu có đặc điểm "thu liễm". Nếu mùa Xuân và mùa Hạ thiên về sinh trưởng, phát triển và phát tán thì mùa Thu là thời điểm chuyển sang thu vào, chuẩn bị cho mùa Đông. Vì vậy, dưỡng sinh mùa Thu chú trọng sự thu liễm, điều dưỡng và giữ gìn, trong đó có điều chỉnh thời gian ngủ và thức.
Hoàng Đế Nội Kinh viết về ba tháng mùa Thu: "Tảo ngọa tảo khởi, dữ kê câu hưng", có thể hiểu là ngủ sớm, dậy sớm, thức dậy cùng lúc gà gáy. Cùng với đó là yêu cầu giữ cho tinh thần an định, không để ý chí quá hướng ra bên ngoài.
Nói một cách dễ hiểu, dưỡng sinh mùa Thu là biết điều chỉnh nhịp sống theo mùa, không nên thức quá khuya, làm việc quá sức hoặc để sinh hoạt đảo lộn trong thời điểm thời tiết thay đổi. Nguyên tắc này cũng cho thấy "ngủ sớm, dậy sớm" trong YHCT không đứng riêng lẻ mà nằm trong tổng thể phép dưỡng sinh mùa Thu: Giữ sinh hoạt điều độ, nghỉ ngơi hợp lý, tinh thần thư thái và hoạt động vừa sức.
Điều quan trọng là không nên hiểu "tảo ngọa, tảo khởi" thành một giờ ngủ và giờ thức cứng nhắc áp dụng giống nhau cho tất cả mọi người. Tinh thần cốt lõi là ngủ sớm hơn, thức dậy phù hợp với ban ngày và duy trì nếp sinh hoạt ổn định.
Một trong những nguyên tắc thường được nhắc đến trong dưỡng sinh mùa Thu là đi ngủ sớm và dậy sớm… Ảnh AI.
2. Lợi ích của đi ngủ sớm, dậy sớm
Ngủ sớm, dậy sớm trước hết giúp hình thành một lịch ngủ – thức đều đặn. Đây là điểm có ý nghĩa đối với sức khỏe cả trong YHCT và y học hiện đại.
Khi đi ngủ và thức dậy vào những thời điểm tương đối ổn định, cơ thể có điều kiện duy trì nhịp sinh học phù hợp với chu kỳ sáng – tối. Ngược lại, thường xuyên thức khuya, ngủ bù hoặc thay đổi giờ ngủ quá nhiều có thể làm xáo trộn nhịp ngủ – thức.
Ngủ đủ giúp giảm mệt mỏi và tăng sự tỉnh táo ban ngày: Với người trưởng thành, phần lớn cần ít nhất 7 giờ ngủ mỗi đêm. Giấc ngủ đầy đủ hỗ trợ sự chú ý, trí nhớ, tâm trạng và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày. Do đó, lợi ích của ngủ sớm không nằm ở việc càng ngủ sớm càng tốt, mà ở chỗ đi ngủ vào thời điểm phù hợp để có đủ thời gian ngủ và thức dậy đúng giờ.
Dậy sớm cũng tạo điều kiện để tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng: Ánh sáng là một tín hiệu quan trọng giúp điều chỉnh đồng hồ sinh học. Sau khi thức dậy, mở cửa đón ánh sáng hoặc đi bộ nhẹ ngoài trời có thể giúp cơ thể nhận biết rõ hơn thời điểm bắt đầu ngày mới. Đối với người thường xuyên thức khuya, chuyển sang ngủ sớm và thức dậy đều đặn có thể giúp giảm tình trạng thiếu ngủ do ngủ quá muộn, từ đó hạn chế cảm giác uể oải, buồn ngủ và khó tập trung vào ban ngày.
Tuy nhiên, cần nhớ rằng dậy sớm không đồng nghĩa với ngủ ít. Nếu ngủ muộn nhưng cố thức dậy rất sớm, tổng thời gian ngủ bị rút ngắn thì không những không có lợi mà còn có thể khiến cơ thể mệt mỏi hơn.
3. Ngủ sớm, dậy sớm thế nào để đúng tinh thần dưỡng sinh mùa Thu?
Muốn thực hiện đúng nguyên tắc dưỡng sinh mùa Thu, điều quan trọng không phải chạy theo một giờ ngủ cố định mà là xây dựng nếp sinh hoạt đều đặn, ngủ đủ và phù hợp với thời gian ban ngày.
Trước hết, nên đi ngủ sớm hơn so với thói quen thức khuya, nhất là khi việc thức khuya khiến thời gian ngủ bị rút ngắn; có thể điều chỉnh giờ đi ngủ từng bước, thay vì thay đổi đột ngột.
Tiếp đó, nên duy trì giờ thức dậy tương đối ổn định. Khi đã lựa chọn giờ thức dậy, cần tính ngược lại để bảo đảm có đủ thời gian ngủ. Người trưởng thành thường cần ít nhất 7 giờ ngủ mỗi đêm, nhưng nhu cầu cụ thể có thể khác nhau giữa từng người.
Sau khi thức dậy, có thể tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên và vận động nhẹ như đi bộ, tập các bài dưỡng sinh hoặc thực hiện những động tác kéo giãn phù hợp. Những hoạt động này giúp bắt đầu ngày mới một cách chủ động, đồng thời tạo điều kiện duy trì nhịp sinh hoạt ổn định.
Buổi tối nên giảm những hoạt động khiến cơ thể khó đi vào giấc ngủ, chẳng hạn sử dụng thiết bị điện tử quá lâu, uống nhiều caffeine vào cuối ngày hoặc làm việc căng thẳng ngay trước giờ ngủ.
Bên cạnh giấc ngủ, tinh thần cũng là một phần quan trọng của dưỡng sinh mùa Thu. Theo nguyên tắc "thu liễm thần khí" của YHCT, nên giữ tâm trạng tương đối thư thái, hạn chế để cảm xúc dao động quá mức và dành thời gian nghỉ ngơi hợp lý.
Như vậy, ngủ sớm, dậy sớm trong mùa Thu không phải là một quy định cứng nhắc về giờ giấc. Đây là cách điều chỉnh nếp sinh hoạt theo tinh thần dưỡng sinh của YHCT: Thuận theo đặc điểm "thu liễm" của mùa, giữ giờ ngủ – thức điều độ, ngủ đủ và duy trì trạng thái tinh thần ổn định.
3 bài tập giúp tăng cường sức khỏe hô hấp trong mùa thuMời bạn xem thêm video:
Người bệnh đái tháo đường cần lưu ý để kiểm soát bệnh vào mùa đông | SKĐS
