1. Cây lá đắng có tác dụng gì?
Lá đắng (vernonia amygdalina) là một loại cây bụi lâu năm thuộc họ Asteraceae và phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới của châu Phi cận Sahara. Đây là một trong những loại cây thuốc được sử dụng phổ biến nhất trong chi Vernonia và có ý nghĩa quan trọng trong y học cổ truyền châu Phi cũng như trong ẩm thực, đặc biệt là ẩm thực Nigeria và Cameroon.
Cây này có vị đắng đặc trưng, được cho là do sự hiện diện của các hợp chất hoạt tính sinh học như sesquiterpene lactone, bao gồm vernodalin, cùng với flavonoid và các chất phytochemical khác. Những thành phần này góp phần tạo nên nhiều đặc tính trị liệu khác nhau, bao gồm hoạt tính chống tiểu đường, kháng khuẩn và chống oxy hóa. Do giá trị dinh dưỡng và y học của nó, vernonia amygdalina tiếp tục được sử dụng rộng rãi để tăng cường sức khỏe và điều trị nhiều bệnh tật khác nhau.
Hiện nay loại cây này được trồng ở nhiều vùng nước ta. Lá cây có vị đắng, có tác dụng thanh nhiệt, thanh can tả hỏa, tán kết tiêu thũng, tiêu viêm, lương huyết, thường được dùng trong điều trị các chứng viêm nhiễm đường hô hấp, bệnh lý gan mật như viêm gan, vàng da, men gan cao, các chứng tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa lipid, gout… Dùng ngoài có thể trị các chứng mụn nhọt, lở ngứa, phong chẩn…
Cây lá đắng.
Nếu như lá cây thường được dân gian sử dụng do dễ thu hái và chế biến thì phần thân và rễ cây lá đắng lại được các tài liệu Đông y ghi chép nhiều hơn do là bộ phận có dược lực mạnh hơn. Rễ và thân cây lá đắng có vị đắng, chát, tính lạnh, đi vào các kinh can, tỳ, thận, có tác dụng trừ phong thấp, thông kinh lạc, hoạt huyết tiêu thũng, thanh nhiệt lợi thấp.
Rễ và thân cây lá đắng thường được ứng dụng trong điều trị các trường hợp:
- Các chứng bệnh hệ cơ xương khớp và thần kinh như lưng gối đau mỏi, thoái hóa khớp, phong thấp tê đau, đau thần kinh tọa…
- Chấn thương do ngã, va đập, ứ máu.
- Các chứng tiêu chảy dai dẳng, viêm đường tiết niệu, sốt rét lâu ngày.
Các nghiên cứu hiện đại đã chứng minh được nhiều tác dụng quý của rễ và thân cây lá đắng:
- Có tác dụng kháng ký sinh trùng, trị sốt rét.
- Chống oxy hóa, kháng viêm, giảm đau.
- Hỗ trợ điều trị tiêu chảy do nhiễm khuẩn.
- Làm tê liệt và tẩy trừ nhiều loại giun sán đường ruột.
- Bảo vệ thận, giảm chỉ số ure và creatinin trong máu trên mô hình tổn thương thận cấp.
2. Cách dùng cây lá đắng
2.1 Lá đắng hãm trà hoặc sắc nước: Dùng 3 - 5 lá cây lá đắng, hoặc 10g thân rễ cây lá đắng hãm với 1 lít nước sôi trong khoảng 15 phút, có thể thêm mật ong hoặc chanh để làm dịu vị đắng.
2.2 Lá cây nấu canh, chế biến món ăn: Dùng lá tươi làm nguyên liệu trong chế biến các món canh, xào.
2.3 Lá tươi dùng ngoài da: Lá tươi vò nát giã lấy nước đắp lên vùng da bị mẩn ngứa hoặc cần sát khuẩn.
2.4 Rễ cây lá đắng ngâm rượu: Rễ và thân cây rửa sạch, thái lát, phơi khô hoàn toàn rồi ngâm cùng rượu trắng. Sau 15 ngày, khi rượu chuyển màu vàng đậm là có thể sử dụng. Rượu cây lá đắng thường được dùng để xoa bóp hoặc uống với liều lượng nhỏ.
3. Một số lưu ý khi sử dụng
Lá đắng là loại thảo dược có dược tính mạnh. Cả lá, thân và rễ cây lá đắng khi sử dụng đều cần tuân thủ nghiêm ngặt các lưu ý sau để tránh các tác dụng không mong muốn lên sức khỏe:
- Không dùng cho phụ nữ có thai và cho con bú: Chiết xuất từ cây lá đắng có thể gây kích thích thích co bóp tử cung dẫn đến sẩy thai hoặc sinh non. Lá đắng có tính lạnh, phụ nữ đang cho con bú khi dùng lá đắng có thể thông qua sữa gây ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ.
- Không dùng cho người có tỳ vị hư hàn, thể trạng dương hư với các biểu hiện thường xuyên lạnh trong người, sợ lạnh, tay chân lạnh, hay lạnh bụng, khó tiêu, đi ngoài phân lỏng nát…
- Không dùng cho phụ nữ đang trong kỳ kinh: Do lá đắng có thể làm khí huyết ứ trệ dẫn đến đau bụng kinh, rối loạn kinh nguyệt.
- Không dùng cho người huyết áp thấp: Lá đắng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản nam giới, có nguy cơ gây ngộ độc gan, thận, gây tổn thương hệ thần kinh, kích ứng dạ dày, nên cân nhắc kỹ trước khi sử dụng.
- Thận trọng khi dùng cho người hay nóng trong người: Chỉ dùng trong những trường hợp nóng do thực nhiệt, thực hỏa, tốt nhất nên tham khảo ý kiến thầy thuốc Đông y trước khi sử dụng. Thận trọng khi dùng chung với các thuyết điều trị đái tháo đường, thuốc trị tăng huyết áp, tốt nhất nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng.
- Chỉ nên dùng lá đắng theo từng liệu trình, mỗi liệu trình tối đa 2 tuần, sau đó cần nghỉ 2 - 4 tuần rồi mới xem xét có nên sử dụng tiếp liệu trình sau, tránh làm suy tổn dương khí.
- Trong quá trình sử dụng, có thể thêm một chút gừng tươi, táo đỏ hoặc cam thảo để trung hòa tính lạnh, bảo vệ dạ dày; trường hợp xuất hiện các dấu hiệu bất thường như hạ huyết áp, mệt mỏi, đau bụng, đầy bụng, chán ăn, đi ngoài phân lỏng… cần dừng lại ngay. Nếu tình trạng này vẫn kéo dài dù đã ngừng sử dụng lá đắng cần đến ngay cơ sở y tế để được can thiệp kịp thời.
