1. Cơ chế chữa đau nhức xương khớp của cúc tần
Theo Đông y, cây cúc tần (còn gọi là Đại ngải) có vị đắng, cay, tính mát, quy vào kinh Phế và Thận. Loại thảo dược này có tác dụng tán phong hàn, hoạt huyết, tiêu viêm, giảm đau nên thường được dùng để hỗ trợ điều trị các chứng phong thấp, đau nhức xương khớp, đau mỏi lưng .
BS. Vũ Duy Thành, Khoa YHCT, Bệnh viện đa khoa Nông Cống.
Theo Y học cổ truyền, cúc tần có tác dụng chữa đau xương khớp là nhờ khả năng tán hàn trừ thấp, thông kinh hoạt lạc, hành khí hoạt huyết, cụ thể:
1.1 Tán phong hàn, trừ thấp khí, loại bỏ nguyên nhân gây bệnh
Y học cổ truyền cho rằng đau nhức xương khớp phần lớn do "tà khí" phong, hàn, thấp xâm nhập vào cơ thể, làm bế tắc kinh lạc. Vị cay, tính ấm của lá cúc tần (khi được sao nóng) có tác dụng tán hàn, khu Phong, táo thấp. Bên cạnh đó, hơi nóng và tinh dầu thẩm thấu giúp "đuổi" các tà khí này ra ngoài qua da, giải phóng sự bế tắc.
Cơ chế này lý giải tại sao bài thuốc dùng cúc tần rang nóng với muối/rượu chườm lên khớp thường rất hiệu quả với các chứng đau nhức khi trời lạnh hoặc ẩm ướt.
1.2 Thông kinh lạc, hành khí hoạt huyết, khai thông đường vận hành
Khi kinh lạc bị phong hàn thấp làm tắc nghẽn, khí huyết không lưu thông sẽ sinh ra "ứ trệ", nguyên nhân trực tiếp gây đau (y học cổ truyền gọi là "bất thông tắc thống").
Tác dụng thông kinh hoạt lạc: Cúc tần có tính "tuyên thông", giúp khơi thông các đường kinh mạch bị co cứng hoặc ứ đọng.
Hành khí hoạt huyết: Kết hợp với rượu trắng (tân ôn, thông huyết mạch) giúp khí huyết lưu chuyển dễ dàng, phá tan ứ trệ. Khi huyết mạch thông suốt thì sẽ giúp giảm đau hay "thông tắc bất thống" (không tắc thì không đau).
Cúc tần có tác dụng thông kinh lạc giúp giảm đau nhức xương khớp.
1.3 Ôn kinh lạc, chỉ thống, giảm đau trực tiếp
Tác dụng chỉ thống (giảm đau): Vị thuốc có tính ôn, khi tác động lên vùng đau sẽ sinh ra phản xạ làm giãn cơ trơn thành mạch và cơ xương, từ đó làm dịu cơn đau một cách nhanh chóng.
Thẩm thấu qua da: Dưới tác dụng của hơi nóng, các hoạt chất (tinh dầu) đi thẳng vào vùng bệnh lý, "ôn ấm" các kinh lạc bị hàn thấp làm lạnh teo, phục hồi chức năng vận động.
2. Cách dùng cúc tần giảm đau nhức xương khớp
Bài thuốc uống trong: Dùng 15-20g rễ cúc tần (hoặc 8-16g lá) rửa sạch, sắc với 400ml nước còn 100ml, chia uống 2-3 lần trong ngày .
Dạng kết hợp (tăng hiệu quả trị thấp khớp): Kết hợp rễ cúc tần 20g với rễ trinh nữ 20g, rễ bưởi bung 20g, đinh lăng 10g, cam thảo dây 10g. Tất cả sắc lấy nước uống, liên tục trong 5-7 ngày.
Bài thuốc đắp ngoài (giảm đau tại chỗ)
- Dùng tươi: Lấy một nắm lá và cành non cúc tần, rửa sạch, giã nát, thêm một chút rượu trắng vào, đảo đều rồi sao nóng. Sau đó bọc hỗn hợp vào vải mỏng và chườm, đắp lên vùng đau lưng hoặc khớp, cần chú ý đến độ nóng để tránh bị bỏng da.
- Dùng với muối (tăng tác dụng): Cho 1 nắm lá cúc tần vào chảo rang lửa nhỏ cùng ½ bát muối hạt đến khi nóng đều. Sau đó tắt bếp, rưới ít rượu trắng, đảo nhanh rồi bọc vào khăn và chườm lên vùng đau mỗi lần 15-20 phút.
3. Lưu ý khi sử dụng
Phụ nữ mang thai, người có thể trạng hư hàn (tay chân lạnh, sợ lạnh) nên tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi dùng .
Các bài thuốc dân gian chỉ hỗ trợ giảm triệu chứng, nên đi khám để xác định đúng nguyên nhân gây đau (thoái hóa khớp, thấp khớp hay viêm...) trước khi áp dụng lâu dài.
Dùng dạng đắp ngoài cần kiểm tra độ nóng, không dùng cho người bị giảm cảm giác để tránh bỏng.
