Trong bối cảnh áp lực kinh tế – xã hội gia tăng, môi trường số phát triển nhanh và những biến động của thiên tai, dịch bệnh, chăm sóc sức khỏe tâm thần ngày càng trở thành yêu cầu cấp thiết đối với mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng.
Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10 là dịp nâng cao nhận thức, xóa bỏ định kiến và thúc đẩy hành động để mọi người có cơ hội tiếp cận dịch vụ chăm sóc phù hợp.
Tại Việt Nam, những số liệu hiện có cùng các chủ trương, chương trình của Nhà nước cho thấy cần tiếp cận sức khỏe tâm thần toàn diện hơn, từ phòng ngừa, phát hiện sớm đến điều trị và phục hồi tại cộng đồng.
Một hoạt động truyền thông về sức khoẻ tâm thần của Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai. Ảnh: Thế Anh
Sức khoẻ tâm thần - vấn đề sức khoẻ cộng đồng không thể xem nhẹ
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sức khỏe tâm thần không chỉ là không mắc rối loạn tâm thần, mà còn là trạng thái khỏe mạnh về cảm xúc, tâm lý và xã hội, giúp con người nhận biết khả năng của bản thân, ứng phó với căng thẳng, học tập và làm việc hiệu quả. Sức khỏe tâm thần gắn bó chặt chẽ với sức khỏe thể chất: khó khăn tâm lý kéo dài có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt, quan hệ xã hội và khả năng lao động; ngược lại, bệnh lý thể chất cũng có thể làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm.
Những bằng chứng nghiên cứu gần đây tiếp tục cho thấy sức khỏe tâm thần là vấn đề cần được quan tâm ở nhiều nhóm dân cư. Theo Điều tra sức khỏe tâm thần vị thành niên Việt Nam thực hiện năm 2021 trên 5.996 người từ 10–17 tuổi, có 21,7% gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần trong 12 tháng trước khảo sát, nhưng chỉ 8,4% trong số những người có vấn đề đã tiếp cận dịch vụ hỗ trợ hoặc tư vấn.
Các nghiên cứu công bố năm 2026 tiếp tục ghi nhận tỷ lệ đáng chú ý ở những nhóm cụ thể. Một nghiên cứu trên 2.631 học sinh THPT tại TP.HCM ghi nhận 50,3% có triệu chứng lo âu, 42,6% có triệu chứng trầm cảm và 31,1% có triệu chứng căng thẳng. Một nghiên cứu khác trên 322 người cao tuổi đến khám tại Phòng khám Lão khoa, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, ghi nhận 39,4% có kết quả sàng lọc trầm cảm dương tính.
Các số liệu này không đại diện cho toàn bộ dân số Việt Nam và không đồng nghĩa với tỷ lệ được chẩn đoán mắc bệnh. Tuy nhiên, chúng cho thấy nhu cầu tăng cường phát hiện sớm, hỗ trợ tâm lý và bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần ở trường học, cơ sở y tế và cộng đồng. Hiện vẫn cần các cuộc điều tra dịch tễ học toàn quốc được cập nhật để xác định chính xác hơn tỷ lệ hiện mắc rối loạn tâm thần trong dân số Việt Nam.
Khó khăn về sức khỏe tâm thần không chỉ xuất hiện ở người mắc bệnh lý nặng. Căng thẳng kéo dài, mất ngủ, lo âu, buồn chán hoặc kiệt sức có thể gặp ở học sinh, sinh viên, người lao động, nhân viên y tế, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính. Cần phân biệt phản ứng tâm lý trước khó khăn với rối loạn cần được chuyên gia đánh giá. Tâm lý e ngại, sợ bị đánh giá và khó tiếp cận dịch vụ cũng khiến nhiều người chậm tìm kiếm trợ giúp.
Chính sách và chương trình của nhà nước
Chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ là nhiệm vụ của các cơ sở chuyên khoa mà còn gắn với bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, chất lượng nguồn nhân lực, an sinh xã hội, giáo dục và phát triển bền vững.
Ngày 29/1/2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 155/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch quốc gia phòng, chống bệnh không lây nhiễm và rối loạn sức khỏe tâm thần giai đoạn 2022–2025. Kế hoạch hướng tới tăng cường phòng ngừa, phát hiện và quản lý các vấn đề sức khỏe có gánh nặng lâu dài. Giai đoạn này kết thúc năm 2025, đặt ra yêu cầu đánh giá kết quả và xác định nhiệm vụ tiếp nối.
Ngày 8/12/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1591/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em, chăm sóc trẻ em mồ côi giai đoạn 2023–2030. Chương trình thể hiện sự quan tâm đến trẻ em cần được chăm sóc và bảo vệ; khó khăn tâm lý không được hỗ trợ kịp thời có thể ảnh hưởng đến học tập, phát triển và hòa nhập xã hội.
Ngày 23/1/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 89/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược nhấn mạnh lấy người dân làm trung tâm, tăng cường phòng bệnh, nâng cao chất lượng chăm sóc ban đầu và phát triển nguồn nhân lực, trong đó có chuyên khoa tâm thần.
Trong giai đoạn mới, theo thông tin của ngành Y tế, Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành Quyết định số 1709/QĐ-BYT ngày 12/6/2026 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035; giai đoạn I thực hiện từ năm 2026 đến năm 2030.
Chương trình hướng tới nâng cao sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống, tăng cường chăm sóc ban đầu, ưu tiên nhóm dễ bị tổn thương.
Bên cạnh đó, ngày 1/7/2026, Bộ Y tế ban hành Quyết định số 1981/QĐ-BYT, kèm theo Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Hướng dẫn bao gồm truyền thông dự phòng, xây dựng môi trường sống và làm việc có lợi cho sức khỏe tâm thần, phát hiện sớm người có nguy cơ, quản lý và hỗ trợ tại cộng đồng.
Chung tay để không ai bị bỏ lại phía sau
Hành vi tự huỷ hoại sức khoẻ của một người trẻ bị trầm cảm, rối loạn lo âu. Ảnh: PV
Sức khỏe tâm thần không phải câu chuyện riêng của người mắc bệnh hay của ngành Y tế. Đây là vấn đề liên quan đến chất lượng cuộc sống, sự bền vững của gia đình và sự phát triển của xã hội.
Mỗi người có thể bắt đầu từ những việc thiết thực: quan tâm đến giấc ngủ và sức khỏe thể chất, vận động phù hợp, duy trì quan hệ tích cực, chia sẻ khi gặp khó khăn và tìm kiếm trợ giúp khi những biểu hiện bất ổn kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống. Khi người thân có dấu hiệu suy sụp, tuyệt vọng hoặc thay đổi hành vi đáng lo ngại, hãy lắng nghe không phán xét và hỗ trợ họ tiếp cận nhân viên y tế có chuyên môn.
Cơ quan, trường học, cơ sở y tế và cộng đồng cần xây dựng môi trường nơi mọi người có thể chia sẻ khó khăn tâm lý mà không sợ bị kỳ thị, đồng thời tiếp cận được dịch vụ phù hợp. Nhân Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10, thông điệp cần được chuyển thành hành động: mỗi người được lắng nghe, tôn trọng và có cơ hội chăm sóc khi cần thiết.
Quan tâm đến sức khỏe tâm thần là quan tâm đến con người, chất lượng cuộc sống và tương lai của cộng đồng. Do vây, cần thứ nhất, chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu điều trị sang chăm sóc toàn diện, kết hợp phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị và phục hồi. Cùng với điều trị chuyên khoa, cần hướng dẫn kỹ năng ứng phó căng thẳng, nhận biết dấu hiệu cảnh báo và tìm kiếm trợ giúp.
Thứ hai, tăng cường năng lực chăm sóc tại tuyến y tế cơ sở. Cần đào tạo nhân lực, xây dựng quy trình sàng lọc, chuyển tuyến và phối hợp liên ngành. Sàng lọc phải gắn với đánh giá chuyên môn; kết quả sàng lọc không đồng nghĩa với chẩn đoán bệnh.
Thứ ba, ưu tiên trẻ em, thanh thiếu niên và các nhóm dễ bị tổn thương. Trường học cần hỗ trợ tâm lý và kết nối dịch vụ chuyên môn; gia đình cần biết lắng nghe, đồng hành thay vì coi khó khăn tâm lý là yếu đuối. Người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, người khuyết tật và người trải qua biến cố lớn cũng cần được quan tâm.
Thứ tư, xây dựng môi trường sống, học tập và làm việc lành mạnh. Điều kiện gia đình, quan hệ xã hội và môi trường lao động đều ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần. Cần giảm áp lực không hợp lý và phát huy trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan, tổ chức, cộng đồng.
Thứ năm, đổi mới truyền thông sức khỏe tâm thần. Truyền thông cần giúp người dân hiểu đúng, nhận biết khi nào cần hỗ trợ và tìm dịch vụ phù hợp; tránh kỳ thị, gán nhãn hoặc quy kết khó khăn tâm lý cho sự yếu đuối. Cần phổ biến thông tin đáng tin cậy trên nền tảng số, đồng thời cảnh báo thông tin sai lệch và nguy cơ tự chẩn đoán.
Thứ sáu, tăng cường nghiên cứu, giám sát và đánh giá. Cần cập nhật dữ liệu dịch tễ học, đánh giá nhu cầu và rào cản tiếp cận dịch vụ. Các chương trình cần có chỉ số về nhận thức, phát hiện sớm, chuyển tuyến và kết quả chăm sóc để điều chỉnh chính sách dựa trên bằng chứng.
