Suốt hàng chục năm, người anh trai già vẫn miệt mài đi tìm em mình - một liệt sĩ hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Ông lần theo từng đơn vị cũ, gặp từng đồng đội còn sống, dò tìm từng mẩu thông tin ít ỏi. Cuối cùng, ông biết tiểu đội của em mình gồm 10 người đã cùng hy sinh và được chôn cất trong một nghĩa trang ở Hưng Yên. Mười ngôi mộ nằm cùng một hàng, nhưng tất cả đều vô danh.

Ông đề nghị lấy mẫu ADN cả 10 ngôi mộ.

Kết quả, các chuyên gia chỉ giải mã được ADN của 7 hài cốt. ADN của ông không trùng với bất kỳ mẫu nào. Thế nhưng, từ danh sách đồng đội, ông liên hệ được với hai gia đình khác. Hai gia đình gửi mẫu thân nhân và đều được xác định đúng danh tính người thân của mình.

Ông vẫn chưa tìm được em trai.

Nhưng khi biết đồng đội của em đã được trở về với gia đình sau hàng chục năm vô danh, ông chỉ lặng lẽ nói: "Thế cũng là mãn nguyện rồi."

Đó chỉ là một trong rất nhiều câu chuyện mà ThS Chu Thị Thủy, cán bộ Khoa Y Sinh học, Viện Pháp y Quốc gia, vẫn luôn nhớ sau hơn một thập kỷ gắn bó với công việc giám định ADN hài cốt liệt sĩ.

Một câu chuyện khác khiến chị xúc động là người con trai duy nhất của một liệt sĩ hy sinh tại Campuchia. Hơn 50 năm qua, anh rong ruổi khắp nơi tìm dấu vết của cha, từ các cựu chiến binh đến những đội quy tập hài cốt, thậm chí nhiều lần sang tận Campuchia.

Từ những thông tin ít ỏi thu thập được, anh tập hợp hơn 70 gia đình liệt sĩ thuộc cùng đơn vị K20 và cùng Viện Pháp y Quốc gia lấy mẫu tại Nghĩa trang Đức Cơ (Gia Lai).

Trong 93 mẫu hài cốt được thu thập, các chuyên gia giải mã thành công 80 mẫu và xác định được 32 trường hợp trùng khớp với thân nhân. Điều day dứt nhất là cha của chính anh lại chưa nằm trong số đó.

"Có những người đi tìm cha, tìm anh suốt mấy chục năm. Có người tìm được, có người vẫn phải tiếp tục chờ. Những câu chuyện như vậy khiến chúng tôi càng thấy trách nhiệm của mình nặng nề hơn", ThS Chu Thị Thủy chia sẻ.

ThS Chu Thị Thủy cho biết, trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", Viện Pháp y Quốc gia là đơn vị tiếp nhận, lưu trữ và giám định ADN hài cốt liệt sĩ từ 7 địa phương gồm Lào Cai, Sơn La, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Đắk Lắk, Đà Nẵng và Quảng Trị.

Đến nay, Viện đã tiếp nhận hơn 2.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Trong đó, Quảng Trị là địa phương có số lượng lớn nhất với khoảng 1.800 mẫu, Đà Nẵng hơn 200 mẫu. Thời gian tới, Lào Cai sẽ chuyển gần 1.000 mẫu và Sơn La chuyển khoảng 400 mẫu sau khi hoàn thành Chiến dịch 500 ngày đêm lấy mẫu trên địa bàn.

Riêng Lào Cai và Sơn La là hai địa phương hoàn thành sớm việc lấy mẫu do số lượng hài cốt cần thu thập không quá lớn.

Song song với việc tiếp nhận các mẫu mới, Viện Pháp y Quốc gia còn được giao xử lý toàn bộ số mẫu hài cốt liệt sĩ tồn đọng từ Đề án 150 trước năm 2025. Hiện kho lưu trữ của Viện còn hơn 8.000 mẫu chưa được giám định.

Theo kế hoạch, đến ngày 31/7/2027, Viện sẽ hoàn thành việc xử lý số mẫu tồn đọng này. Tuy nhiên, với khối lượng rất lớn, Bộ Y tế đang xây dựng phương án phân bổ một phần công việc cho các đơn vị khác.

Khác với mẫu của người sống hay mẫu vật trong các vụ án hình sự, ADN trong hài cốt liệt sĩ thường đã bị phân hủy nghiêm trọng sau nhiều thập kỷ. Việc tách chiết ADN đòi hỏi quy trình xử lý đặc biệt, sử dụng nhiều loại hóa chất, thời gian thực hiện kéo dài và phải tối ưu ở từng công đoạn.

Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ nhiễm chéo ADN. Nếu không kiểm soát tuyệt đối quá trình xử lý, chỉ một lượng ADN ngoại lai rất nhỏ cũng có thể làm sai lệch toàn bộ kết quả giám định.

Chính vì vậy, mỗi mẫu hài cốt phải được xử lý riêng biệt bằng phương pháp thủ công. Sau khi hoàn thành từng mẫu, toàn bộ khu vực làm việc phải được khử sạch ADN ngoại lai trước khi chuyển sang mẫu tiếp theo.

Trong khi các phòng xét nghiệm ADN thân nhân có thể sử dụng hệ thống tách chiết tự động để xử lý hàng trăm, thậm chí hàng nghìn mẫu mỗi ngày, thì với mẫu hài cốt liệt sĩ, ngay cả việc nâng công suất lên vài chục mẫu/ngày cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm chéo rất cao.

Theo ThS Chu Thị Thủy, một trong những thách thức lớn nhất trong giám định ADN hài cốt liệt sĩ là nguy cơ nhiễm ADN ngoại lai. Chỉ một lượng rất nhỏ ADN của người sống lẫn vào mẫu cũng có thể làm sai lệch kết quả, trong khi ADN nội sinh của hài cốt sau hàng chục năm chôn cất đã bị phân hủy rất nặng và vô cùng mong manh.

"Bởi vậy, người thực hiện phải vừa ngăn chặn được ADN ngoại lai xâm nhập, vừa không làm tổn hại đến lượng ADN còn sót lại trong hài cốt. Đây là công việc đòi hỏi chuyên môn sâu, nhiều năm kinh nghiệm và quy trình kiểm soát rất nghiêm ngặt. Không phải đơn vị nào cũng có thể thực hiện được", bà nói.

Theo ThS Chu Thị Thủy, từ khi triển khai Đề án 150 (năm 2014) đến nay, cả nước mới chỉ có một số đơn vị tham gia giám định ADN hài cốt liệt sĩ như Viện Pháp y Quốc gia, Viện Pháp y Quân đội và Viện Công nghệ sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam). Ngay cả các đơn vị mới tham gia cũng chỉ tiếp nhận số lượng nhỏ để nghiên cứu, bởi đây là loại mẫu có độ khó đặc biệt.

Nguy cơ nhiễm ADN có thể xuất hiện ngay từ hiện trường khai quật. Trong Chiến dịch trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", việc lấy mẫu chủ yếu do lực lượng y tế, pháp y hoặc quân y tại các địa phương thực hiện. Tuy nhiên, nhiều cán bộ chưa được đào tạo chuyên sâu về giám định ADN.

"Họ rất giỏi về chuyên môn y tế và luôn tuân thủ nguyên tắc vô trùng. Nhưng vô trùng khác hoàn toàn với kiểm soát ADN. ADN tồn tại ở cấp độ phân tử, chỉ một tế bào da, một sợi tóc hay vài giọt nước bọt của người lấy mẫu cũng có thể trở thành nguồn ADN ngoại lai gây nhiễm", ThS Thủy phân tích.

Theo ThS Chu Thị Thủy, qua kiểm tra thực tế một số lô mẫu gửi về, nhiều nghĩa trang có tỷ lệ mẫu đạt yêu cầu rất thấp. Trong khi đó, hài cốt liệt sĩ đã chôn cất hơn 50-60 năm, đặc biệt ở những địa bàn có điều kiện khí hậu khắc nghiệt như Quảng Trị, mức độ phân hủy rất nặng.

"Chúng tôi từng trực tiếp kiểm tra một lô mẫu và phải loại gần như toàn bộ vì không đạt tiêu chuẩn cơ học ban đầu. Có những trường hợp chỉ còn lại mảnh vụn hoặc phần vô cơ nhưng vẫn được thu thập mang về", bà cho biết.

Để hạn chế nguy cơ này, Viện Pháp y Quốc gia đã tổ chức các lớp tập huấn cho cán bộ của các địa phương được giao lấy mẫu gửi về Bộ Y tế. Với kinh nghiệm trực tiếp tham gia lấy mẫu tại hơn 40 nghĩa trang liệt sĩ trên cả nước từ năm 2014 đến nay, ThS Chu Thị Thủy đã hướng dẫn chi tiết các quy trình chống nhiễm ngay từ hiện trường.

Theo ThS Thủy, người lấy mẫu phải mặc đầy đủ trang phục bảo hộ, đeo khẩu trang, mũ, hạn chế tối đa việc để tóc, tế bào da hay nước bọt tiếp xúc với hài cốt. Đặc biệt, găng tay phải đeo hai lớp. Lớp ngoài dùng để thao tác trực tiếp với mẫu sẽ được thay mới sau mỗi lần lấy mẫu, trong khi lớp trong vẫn giữ nguyên để tránh lây nhiễm chéo. Toàn bộ dụng cụ tiếp xúc trực tiếp với mẫu như cưa cắt xương, bàn chải làm sạch... chỉ được sử dụng một lần cho một mẫu.

"Nếu khâu lấy mẫu không bảo đảm, mọi nỗ lực trong phòng thí nghiệm đều có thể trở nên vô nghĩa. Nguy hiểm hơn, kết quả đối sánh có thể dẫn tới nhận dạng sai danh tính liệt sĩ. Đó là điều những người làm chuyên môn luôn trăn trở. Nếu mọi công đoạn diễn ra thuận lợi, để hoàn thành một mẫu hài cốt cũng cần từ hai đến ba tuần làm việc liên tục. Với những mẫu phải kiểm tra lại hoặc xuất hiện nghi ngờ về nhiễm ADN thì thời gian còn kéo dài hơn. Chi phí hóa chất cho một mẫu xét nghiệm bằng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới hiện dao động từ 15-20 triệu đồng, chưa kể nhân lực và thời gian xử lý. Vì vậy, việc kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu lấy mẫu không chỉ quyết định độ chính xác của kết quả mà còn giúp tránh lãng phí rất lớn về nguồn lực.

Chiến dịch tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ mang ý nghĩa nhân văn đặc biệt. Chính vì vậy, từng khâu trong quy trình, đặc biệt là khâu lấy mẫu ngoài hiện trường, cần được thực hiện đúng quy chuẩn để mỗi kết quả ADN thực sự mang lại cơ hội đưa đúng tên cho đúng người đã hy sinh", ThS Chu Thị Thủy nhấn mạnh.

Theo ThS Chu Thị Thủy, hơn 10 năm trực tiếp xử lý hàng nghìn mẫu hài cốt đã giúp các chuyên gia trong nước tích lũy được nhiều kinh nghiệm đặc thù. Việc lựa chọn đúng loại mẫu ngay từ hiện trường không chỉ nâng cao tỷ lệ thành công trong xét nghiệm ADN mà còn giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, nhân lực và kinh phí cho toàn bộ quá trình xác định danh tính liệt sĩ.