Việc sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ không đúng quy định là hành vi vi phạm cần được phát hiện, ngăn chặn và xử lý. Tùy từng trường hợp, tổ chức, cá nhân có thể được Hội Chữ thập đỏ yêu cầu chấm dứt việc sử dụng sai biểu tượng. Trường hợp cần thiết, Hội có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định của pháp luật. Có người chưa hiểu đầy đủ ý nghĩa của biểu tượng, có người cho rằng đây chỉ là dấu hiệu quen thuộc của ngành y tế, cũng có trường hợp cố tình khai thác hình ảnh này để tạo sự tin cậy hoặc gây nhầm lẫn về mối liên hệ với Hội Chữ thập đỏ.
Vậy hành vi sử dụng sai biểu tượng Chữ thập đỏ có thể bị xử lý như thế nào?
Biểu tượng Chữ thập đỏ được pháp luật bảo hộ
Theo Điều 14 Luật Hoạt động Chữ thập đỏ, biểu tượng Chữ thập đỏ là hình chữ thập màu đỏ trên nền trắng, được tôn trọng và bảo hộ theo quy định của pháp luật. Đây là dấu hiệu nhận biết người đang thực hiện hoạt động Chữ thập đỏ, cũng như cơ sở, phương tiện, hiện vật được sử dụng trong hoạt động này. Trong xung đột vũ trang, biểu tượng còn có chức năng nhận biết và bảo vệ những người, cơ sở, phương tiện, hiện vật được hưởng sự bảo hộ theo quy định.
Điều 15 của Luật quy định biểu tượng Chữ thập đỏ được sử dụng khi tiến hành hoạt động Chữ thập đỏ và tại cơ sở, trên phương tiện, hiện vật của Hội Chữ thập đỏ. Khi xảy ra xung đột vũ trang, việc sử dụng biểu tượng được thực hiện theo các Công ước Giơ-ne-vơ và nghị định thư bổ sung mà Việt Nam là thành viên.
Đáng chú ý, Điều 6 Luật Hoạt động Chữ thập đỏ xác định hành vi sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ trái pháp luật là một trong những hành vi bị nghiêm cấm.
Đồng chí Mai Thị Kim Nhung - Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ tỉnh Quảng Trị bàn giao hệ thống lọc nước RO cho Trường Mầm non Tân Lập.
Như vậy, không phải mọi cá nhân, tổ chức tham gia hoạt động nhân đạo, làm công tác y tế hoặc tài trợ chương trình đều đương nhiên được sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ. Theo Sổ tay Biểu tượng, trong thời bình, biểu tượng được sử dụng bởi các đối tượng, đơn vị theo quy định, trong đó có cán bộ, hội viên, thanh thiếu niên, tình nguyện viên Chữ thập đỏ; phương tiện, cơ sở vật chất của Hội; nhân viên y tế, cơ sở y tế và phương tiện y tế thuộc lực lượng vũ trang; xe cứu thương và trạm sơ cấp cứu có nhiệm vụ chăm sóc miễn phí cho người bị thương, người bệnh, phù hợp với pháp luật Việt Nam và được Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cho phép. Việc sử dụng phải đúng đối tượng, mục đích và điều kiện quy định.
Theo Sổ tay Biểu tượng Chữ thập đỏ và thông tin trên website Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, các hành vi vi phạm thường được nhận diện theo ba dạng: bắt chước, sử dụng sai hoặc lạm dụng, đánh lừa hoặc xảo trá.
Theo Sổ tay Biểu tượng, có ba hình thức vi phạm thường gặp. Bắt chước là sử dụng dấu hiệu gần giống về hình dáng, màu sắc của biểu tượng Chữ thập đỏ hoặc biểu trưng Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, gây nhầm lẫn. Sử dụng sai (lạm dụng) là trường hợp cá nhân, tổ chức hoặc hoạt động không thuộc diện được phép nhưng vẫn sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ và biểu trưng của Hội. Đánh lừa (xảo trá) là sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ để bảo vệ binh lính và các phương tiện chiến tranh nhằm đánh lạc hướng đối phương trong xung đột vũ trang. Hành vi này có thể cấu thành vi phạm nghiêm trọng luật nhân đạo quốc tế và bị kết án là tội phạm chiến tranh.
Ông Lê Phong, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Chữ thập đỏ tỉnh Gia Lai tặng quà cho người dân.
Những trường hợp nào có thể bị xem là sử dụng sai?
Trong đời sống thường ngày, hành vi sử dụng sai hoặc lạm dụng biểu tượng có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức. Chẳng hạn, cơ sở kinh doanh tự đưa hình Chữ thập đỏ lên biển hiệu vì cho rằng đây là biểu tượng chung của dịch vụ y tế; doanh nghiệp sử dụng hình ảnh này trên sản phẩm, bao bì để tạo cảm giác được bảo chứng về y tế; hoặc tổ chức, cá nhân đưa biểu tượng vào hoạt động quảng bá dù không thuộc trường hợp được phép.
Một số trường hợp còn sử dụng hình ảnh khiến công chúng hiểu nhầm rằng đơn vị đó thuộc hệ thống Hội Chữ thập đỏ.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa biểu tượng Chữ thập đỏ và những dấu hiệu có hình chữ thập màu đỏ nhưng không phải là biểu tượng được pháp luật bảo hộ. Theo Sổ tay, hành vi bắt chước là sử dụng dấu hiệu gần giống về hình dáng, màu sắc của biểu tượng Chữ thập đỏ hoặc biểu trưng Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, gây nhầm lẫn. Vì vậy, cần nhận diện đúng dấu hiệu được sử dụng và đối chiếu với các quy định về bảo vệ biểu tượng, không chỉ căn cứ vào việc xuất hiện hình chữ thập màu đỏ để kết luận vi phạm.
Đối với doanh nghiệp, tổ chức đang phối hợp với Hội, cần lưu ý rằng việc tài trợ hoặc đồng hành cùng một chương trình nhân đạo không đồng nghĩa với quyền tự động sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ trên logo, sản phẩm, bao bì hay quảng cáo. Việc được Hội ghi nhận trong một hoạt động cũng không có nghĩa doanh nghiệp được sử dụng biểu tượng như dấu chứng nhận chất lượng sản phẩm, dịch vụ hoặc uy tín thương hiệu.
Phát hiện vi phạm cần xử lý theo đúng quy trình
Khi phát hiện dấu hiệu sử dụng biểu tượng không đúng quy định, việc xử lý không đơn giản là cứ có sai phạm thì lập tức áp dụng một mức phạt tiền chung. Cần nhận diện hành vi, thu thập thông tin, bằng chứng và xác định căn cứ pháp lý phù hợp.
Theo hướng dẫn tại mục 17 của Sổ tay Biểu tượng, khi phát hiện biểu tượng Chữ thập đỏ bị sử dụng sai quy định, người phát hiện nên thông báo cho Hội Chữ thập đỏ hoặc Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế. Đối với các trường hợp vi phạm tại Việt Nam, có thể liên hệ Hội Chữ thập đỏ tỉnh, thành phố để Hội có những biện pháp xử lý kịp thời. Sổ tay cũng khuyến nghị sử dụng các dấu hiệu thay thế đã được quốc tế công nhận để tránh nhầm lẫn, hạn chế tình trạng sử dụng sai biểu tượng.
Hướng dẫn này cho thấy vai trò quan trọng của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam và các cấp Hội trong việc bảo vệ biểu tượng. Hội có trách nhiệm tuyên truyền, hướng dẫn, tiếp nhận thông tin về các trường hợp vi phạm và có biện pháp xử lý kịp thời. Về phía tổ chức, cá nhân, việc chủ động tìm hiểu, tôn trọng và sử dụng biểu tượng đúng quy định là trách nhiệm cần thiết, góp phần bảo vệ ý nghĩa và giá trị của biểu tượng Chữ thập đỏ.
Cơ quan báo chí, truyền thông và người làm nội dung cũng cần thận trọng khi sử dụng hình ảnh này. Một bài viết về bệnh viện, cấp cứu hoặc hoạt động y tế không nhất thiết phải minh họa bằng biểu tượng Chữ thập đỏ. Việc sử dụng theo thói quen, coi đây là biểu tượng chung của ngành y tế có thể góp phần duy trì sự nhầm lẫn mà công tác bảo vệ biểu tượng đang hướng tới khắc phục.
Bảo vệ biểu tượng là bảo vệ ý nghĩa nhân đạo
Điều quan trọng không chỉ là hành vi sử dụng sai có bị phạt hay không, mà còn là những hệ lụy có thể gây ra. Biểu tượng Chữ thập đỏ giúp nhận diện hoạt động nhân đạo và, trong những hoàn cảnh được luật nhân đạo quốc tế quy định, xác định những người, cơ sở, phương tiện được bảo hộ đặc biệt.
Theo Sổ tay Biểu tượng, việc sử dụng sai biểu tượng có thể làm suy giảm hình ảnh và uy tín của biểu tượng trong mắt công chúng, từ đó làm giảm hiệu lực nhận diện và chức năng bảo hộ của biểu tượng khi xảy ra xung đột vũ trang. Việc lạm dụng biểu tượng còn có thể gây nguy hiểm cho những người cần được trợ giúp, đặc biệt trong các tình huống khẩn cấp, khi các bên không còn tin tưởng vào ý nghĩa và chức năng của biểu tượng.
Đặc biệt, hành vi sử dụng biểu tượng Chữ thập đỏ để bảo vệ binh lính hoặc phương tiện chiến tranh nhằm đánh lừa đối phương trong xung đột vũ trang là hành vi đánh lừa (xảo trá), có tính chất đặc biệt nghiêm trọng. Theo Sổ tay, hành vi này được coi là tội ác chiến tranh nếu gây tử vong hoặc thương tích nghiêm trọng; việc sử dụng biểu tượng để đánh lừa như vậy cũng có thể cấu thành vi phạm nghiêm trọng luật nhân đạo quốc tế và bị kết án là tội phạm chiến tranh.
Việc xem xét, xử lý các hành vi vi phạm cần căn cứ vào quy định pháp luật có liên quan và tính chất cụ thể của từng trường hợp. Sổ tay Biểu tượng tập trung hướng dẫn cách nhận diện các hình thức vi phạm, hậu quả của việc sử dụng sai và cách thức thông báo khi phát hiện vi phạm; không quy định mức phạt tiền cụ thể đối với từng hành vi. Vì vậy, cần phân biệt rõ giữa các hình thức vi phạm, không đánh đồng việc sử dụng sai biểu tượng trong đời sống dân sự với hành vi đánh lừa trong xung đột vũ trang.
PV
