Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm do virus Dengue gây ra, lây truyền sang người qua vết đốt của muỗi Aedes, chủ yếu là Aedes aegypti. Virus Dengue có 4 type huyết thanh khác nhau (DENV-1 đến DENV-4). Người từng nhiễm một type sẽ có miễn dịch bảo vệ với type đó nhưng không có miễn dịch chéo với 3 type còn lại. Do đó, một người có thể mắc sốt xuất huyết nhiều lần trong đời và lần nhiễm sau thường có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn lần đầu.
Phần lớn người nhiễm virus chỉ có triệu chứng nhẹ hoặc không triệu chứng. Sốt xuất huyết thường khởi phát đột ngột sau 4-10 ngày ủ bệnh, với sốt cao kèm đau đầu, buồn nôn, nôn, kéo dài 2-7 ngày rồi thường tự thuyên giảm. Tuy nhiên, ở một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân, bệnh có thể diễn tiến thành thể nặng sau khi hết sốt, với các dấu hiệu như xuất huyết đa cơ quan, đau bụng dữ dội, nôn liên tục, thậm chí sốc giảm thể tích tuần hoàn, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em.
1. Sốt xuất huyết nên uống thuốc gì?
Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu sốt xuất huyết Dengue. Điều trị chủ yếu là theo dõi diễn biến bệnh, nghỉ ngơi, giảm sốt, giảm đau và bù đủ dịch nhằm hạn chế nguy cơ mất nước, đồng thời phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo để được xử trí kịp thời.
Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm do virus Dengue gây ra, lây truyền sang người qua vết đốt của muỗi. Ảnh minh hoạ Ai.
Paracetamol là thuốc hạ sốt, giảm đau được lựa chọn trong sốt xuất huyết
Paracetamol (acetaminophen) là thuốc được khuyến cáo để hạ sốt và giảm đau cho người bệnh sốt xuất huyết. Liều dùng cần tính theo tuổi, cân nặng và hướng dẫn của bác sĩ hoặc hướng dẫn sử dụng thuốc. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, paracetamol thường được sử dụng với liều 10–15 mg/kg/lần, các liều cách nhau 4 - 6 giờ và tổng liều không vượt quá 60 mg/kg trong 24 giờ.
Không tự ý tăng liều hoặc dùng đồng thời nhiều thuốc có chứa paracetamol vì có thể dẫn đến quá liều và gây tổn thương gan. Đặc biệt, người bệnh sốt xuất huyết không nên tự dùng aspirin hoặc các thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen để hạ sốt, giảm đau vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.
Bù đủ dịch, tránh mất nước
Sốt cao, ăn uống kém và nôn có thể khiến người bệnh mất nước. Vì vậy, người bệnh cần uống đủ dịch, chia thành nhiều lần trong ngày tùy khả năng dung nạp; có thể sử dụng nước lọc, dung dịch oresol pha đúng hướng dẫn hoặc các loại nước phù hợp khác. Với người bệnh nôn nhiều, uống kém hoặc có dấu hiệu mất nước, cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì tự cố gắng uống một lượng lớn dịch.
Việc uống nhiều nước không thay thế cho theo dõi y tế. Người bệnh cần đặc biệt chú ý các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, thở nhanh, mệt lả, bồn chồn, da lạnh ẩm hoặc khát nhiều. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, cần đến cơ sở y tế ngay vì bệnh có thể chuyển sang sốt xuất huyết nặng.
2. Những thuốc cần tránh khi bị sốt xuất huyết
Khi nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán sốt xuất huyết Dengue, người bệnh không nên tự dùng aspirin và các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, ketoprofen, diclofenac, naproxen… để hạ sốt hoặc giảm đau. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo tránh các thuốc này vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.
Aspirin và nhiều NSAID có tác dụng ảnh hưởng đến chức năng tiểu cầu. Trong khi đó, sốt xuất huyết có thể gây giảm số lượng tiểu cầu và rối loạn chức năng đông máu, đồng thời làm tăng tính thấm thành mạch. Vì vậy, việc sử dụng thêm những thuốc có khả năng làm suy giảm chức năng tiểu cầu hoặc gây tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, bao gồm chảy máu dưới da, chảy máu mũi, chảy máu chân răng và xuất huyết tiêu hóa. Trong trường hợp nặng, người bệnh có thể bị xuất huyết nghiêm trọng.
Do đó, paracetamol là lựa chọn thường được sử dụng để hạ sốt, giảm đau ở người bệnh sốt xuất huyết, với liều dùng phù hợp theo tuổi, cân nặng và hướng dẫn của nhân viên y tế. Người bệnh không nên tự ý phối hợp nhiều thuốc hạ sốt, giảm đau vì một số chế phẩm có thể chứa cùng hoạt chất paracetamol, dẫn đến quá liều và gây độc cho gan.
3. Người đang dùng aspirin hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu cần làm gì?
Một trường hợp cần đặc biệt lưu ý là người đang sử dụng aspirin hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu theo chỉ định để phòng ngừa biến cố tim mạch. Không nên tự ý ngừng thuốc ngay khi nghi ngờ sốt xuất huyết. Người bệnh cần thông báo cho bác sĩ về tất cả các thuốc đang sử dụng và được đánh giá cụ thể về nguy cơ chảy máu cũng như nguy cơ tim mạch để quyết định có tiếp tục, tạm ngừng hay điều chỉnh thuốc.
Việc quyết định xử trí trong trường hợp này không nên chỉ dựa vào một kết quả số lượng tiểu cầu mà cần căn cứ vào tình trạng lâm sàng, biểu hiện chảy máu, bệnh lý tim mạch nền, loại thuốc đang sử dụng và diễn biến của bệnh. Vì vậy, người bệnh không nên tự ngừng hoặc tự dùng lại aspirin, thuốc chống kết tập tiểu cầu hay thuốc chống đông khi chưa có ý kiến của bác sĩ.
Lưu ý: Khi sốt xuất huyết xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, mệt lả, bồn chồn, da lạnh ẩm, thở nhanh hoặc tiểu ít, cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và xử trí kịp thời. Đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo bệnh chuyển nặng.
Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc phòng ngừa muỗi đốt vẫn là biện pháp cốt lõi để kiểm soát sốt xuất huyết. Các biện pháp bao gồm loại bỏ các vật dụng chứa nước đọng quanh nhà (nơi muỗi Aedes đẻ trứng), sử dụng kem hoặc xịt chống muỗi, mặc quần áo dài tay che kín, ngủ màn kể cả ban ngày ở khu vực có dịch. Hiện cũng đã có vaccine phòng sốt xuất huyết, tuy nhiên chỉ được khuyến cáo sử dụng cho một số nhóm đối tượng cụ thể, như người đã từng nhiễm virus Dengue trước đó, theo hướng dẫn của cơ quan y tế.
Sốt xuất huyết là bệnh có thể diễn tiến khó lường, từ thể nhẹ tự khỏi đến thể nặng đe dọa tính mạng. Việc dùng đúng thuốc, cùng với việc theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo trong giai đoạn hết sốt, là những nguyên tắc quan trọng nhất để đảm bảo an toàn. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về sốt xuất huyết, đặc biệt khi đang sống hoặc mới trở về từ vùng có dịch, nên đến cơ sở y tế để được thăm khám, xét nghiệm và tư vấn dùng thuốc phù hợp, thay vì tự ý mua thuốc điều trị tại nhà.
