Dinh dưỡng hợp lý có vai trò quan trọng trong việc duy trì nước - điện giải, hạn chế suy kiệt và hỗ trợ cơ thể hồi phục khi mắc sốt xuất huyết. Tuy nhiên, cần nhớ rằng không có một loại thực phẩm hay nước ép nào có thể điều trị sốt xuất huyết hoặc làm tiểu cầu tăng nhanh một cách chắc chắn.
Đặc biệt, giai đoạn nguy hiểm của bệnh thường xuất hiện khoảng ngày thứ 3-7 của bệnh, đôi khi đúng lúc người bệnh bắt đầu hết sốt. Vì vậy, thấy hết sốt không đồng nghĩa với đã khỏi bệnh; người bệnh vẫn cần được theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo và tái khám theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Dưới đây là một số khuyến nghị dinh dưỡng giúp người bệnh sốt xuất huyết nhanh hồi phục:
1. Ưu tiên bù nước đúng cách
Ở người bệnh sốt xuất huyết không có dấu hiệu cảnh báo và vẫn uống được, bù dịch qua đường uống là biện pháp rất quan trọng. Nên uống từng lượng nhỏ nhưng thường xuyên, nhất là khi người bệnh buồn nôn hoặc chán ăn. Nước lọc vẫn là nguồn nước cơ bản; có thể dùng thêm dung dịch oresol pha đúng hướng dẫn, canh, súp, nước trái cây không thêm đường hoặc nước dừa tùy khả năng dung nạp.
Tuy nhiên, không nên chỉ uống nước lọc với số lượng quá lớn mà bỏ qua thức ăn và điện giải, không nên ép uống quá nhiều trong một lần. Khi có nôn nhiều, đau bụng tăng, lừ đừ, tiểu ít hoặc không uống được, cần đi khám ngay thay vì cố bù dịch tại nhà.
Hạn chế nước ngọt có gas, trà sữa, đồ uống năng lượng và nước trái cây đóng chai quá ngọt vì những loại đồ uống này không thay thế được dung dịch bù nước - điện giải khi có chỉ định.
Người mắc sốt xuất huyết cần ưu tiên bù nước. Ảnh AI.
2. Chia nhỏ bữa, chọn thức ăn mềm và dễ tiêu
Người bệnh sốt xuất huyết thường mất cảm giác ngon miệng. Thay vì cố ăn ba bữa lớn, nên chia thành nhiều bữa nhỏ. Ở người lớn có thể chia khoảng 4 - 6 bữa/ngày; trẻ em có thể chia 6-8 bữa/ngày tùy tuổi và khả năng ăn.
Các món phù hợp gồm cháo thịt, cháo cá, súp gà, phở hoặc bún mềm, khoai nghiền, sữa, sữa chua, trứng hấp và cơm mềm có canh. Với trẻ nhỏ, không nên ép trẻ ăn hết một bát lớn; có thể cho vài thìa mỗi lần rồi bổ sung sau 1-2 giờ. Trẻ còn bú mẹ nên tiếp tục bú mẹ thường xuyên.
3. Đảm bảo đủ protein để hỗ trợ hồi phục khi mắc sốt xuất huyết
Một quan niệm khá phổ biến là người sốt xuất huyết phải kiêng trứng hoặc kiêng thịt vì sợ 'ăn đạm làm sốt cao hơn'. Đây không phải là nguyên tắc dinh dưỡng được khuyến nghị. Protein có vai trò duy trì khối cơ, miễn dịch và phục hồi mô, đặc biệt khi người bệnh đã ăn uống kém nhiều ngày.
Có thể lựa chọn thịt lợn nạc, thịt gà, cá, trứng, sữa, sữa chua, đậu phụ và các loại đậu được chế biến mềm. Không cần ép ăn quá nhiều đạm trong một bữa; chia đều protein vào các bữa nhỏ sẽ giúp người bệnh dễ dung nạp hơn. Khi bước sang giai đoạn hồi phục, nên tăng dần khẩu phần và lượng protein để bù lại thời gian ăn uống kém trước đó.
4. Rau quả tốt nhưng không phải 'thuốc tăng tiểu cầu'
Trái cây giúp bổ sung nước, kali, vitamin C, folate và nhiều hợp chất chống oxy hóa; có thể dùng cam, quýt, bưởi, ổi, chuối, thanh long, dưa, đu đủ hoặc các loại quả mềm, tùy sở thích và khả năng ăn; nên ưu tiên ăn quả nguyên miếng hoặc nghiền; nếu dùng nước ép, không nên thêm nhiều đường.
Cần hiểu đúng rằng ổi, cam, lựu, kiwi, đu đủ hay bất kỳ món ăn nào khác không phải là thuốc làm tăng tiểu cầu. Một số nghiên cứu đã đánh giá chế phẩm từ lá đu đủ, nhưng bằng chứng hiện tại chưa đủ để xem đây là điều trị chuẩn. Người bệnh không nên tự dùng các chế phẩm không rõ liều lượng hoặc nguồn gốc để thay thế theo dõi y tế.
Trong thời gian còn nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, có thể ưu tiên thực phẩm sáng màu và tránh các món quá đỏ, đen hoặc nâu đậm nếu chúng khiến gia đình khó phân biệt màu của chất nôn hoặc phân khi theo dõi tại nhà.
5. Gợi ý thực đơn 7 ngày
Thực đơn dưới đây mang tính gợi ý cho người bệnh sốt xuất huyết không biến chứng, vẫn uống và ăn được, sắp xếp theo thứ tự: Bữa sáng, bữa phụ sáng, bữa trưa, chiều, tối. Khẩu phần của trẻ cần điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, tình trạng dinh dưỡng và mức độ ăn uống thực tế; không nên máy móc dùng tỷ lệ cố định so với người lớn (tham khảo bác sĩ dinh dưỡng để lên thực đơn cụ thể cho từng cá thể).
Ngày | Người lớn | Trẻ em |
Ngày 1 | Cháo thịt nạc; sữa chua; súp gà khoai tây; chuối; cháo cá; nước/Oresol, uống từng ít một, chia nhiều lần. | Cháo thịt xay; sữa mẹ hoặc sữa phù hợp tuổi; súp gà nghiền; chuối nghiền; cháo cá. Chia 6-8 lần, lượng nhỏ. |
Ngày 2 | Cháo trứng; sữa; phở gà mềm; cam/quýt hoặc nước quả không thêm đường; cháo thịt bí đỏ. | Cháo trứng; sữa mẹ/sữa; phở hoặc mì mềm cắt nhỏ; bí đỏ nghiền; trái cây mềm. |
Ngày 3 | Cháo cá; sữa chua; cơm mềm + cá hấp + canh bí; chuối; súp gà. | Cháo cá; sữa chua; cơm nát hoặc cháo + cá mềm + rau; chuối; súp. |
Ngày 4 | Phở bò nạc; sữa; cơm mềm + thịt gà + canh rau; trái cây; cháo thịt. | Phở mềm; sữa; cơm nát + gà xé nhỏ + rau; trái cây mềm; cháo. |
Ngày 5 | Bún cá; sữa chua; cơm + cá + rau luộc + canh; trái cây; trứng hấp + cháo/cơm mềm. | Bún mềm hoặc cháo; sữa chua; cá + cơm mềm; trái cây; trứng hấp. |
Ngày 6 | Bánh mì mềm + trứng + sữa; cơm + thịt nạc + rau + canh; trái cây; sữa chua; cơm cá. | Cháo/trứng/sữa; cơm mềm + thịt; trái cây; sữa chua; cá mềm. |
Ngày 7 | Trở về chế độ ăn gần bình thường: đủ ngũ cốc, thịt/cá/trứng, rau, trái cây; thêm 1 bữa phụ để phục hồi thể lực. | Trở lại khẩu phần bình thường theo tuổi; có thể thêm một bữa phụ như sữa, cháo, sữa chua hoặc trái cây. |
Lưu ý:
- Không nên ép người bệnh uống nước ép quá đặc hoặc quá ngọt với mục đích 'tăng tiểu cầu'.
- Không dùng rượu bia.
- Hạn chế món chiên rán nhiều dầu mỡ, món quá cay hoặc khó tiêu khi người bệnh còn buồn nôn.
- Không tự sử dụng aspirin hoặc ibuprofen để hạ sốt vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.
- Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay nếu có đau bụng nhiều hoặc tăng dần; nôn liên tục; chảy máu mũi hoặc lợi; nôn ra máu; đi ngoài phân đen hoặc có máu; lừ đừ, vật vã hoặc bứt rứt bất thường; tay chân lạnh; khó thở; tiểu ít; không uống được; hoặc tình trạng xấu đi khi vừa hết sốt.
Với trẻ em, cha mẹ cần theo dõi sát khả năng uống, số lần đi tiểu, mức độ tỉnh táo và dấu hiệu xuất huyết. Trẻ nhỏ có thể mất nước nhanh và đôi khi không mô tả được triệu chứng rõ ràng, vì vậy cần tái khám đúng hẹn và đi viện sớm khi có bất thường.
Bài viết cung cấp thông tin dinh dưỡng chung, không thay thế chẩn đoán và điều trị. Người bệnh sốt xuất huyết cần được khám, theo dõi và tái khám theo hướng dẫn của cơ sở y tế. Thực đơn cụ thể nên gặp các bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng để phù hợp cho từng cá thể.
