Một nam bệnh nhân 30 tuổi, từng làm việc tại Nigeria, vừa được cứu sống sau khi mắc sốt rét ác tính tại TPHCM. Đáng chú ý, trong thời điểm cần điều trị khẩn cấp, nguồn Artesunate tại khu vực phía Nam đã cạn, buộc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM phải liên hệ Bệnh viện Bạch Mai để xin hỗ trợ thuốc từ Hà Nội.
Theo thông tin từ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM, bệnh nhân làm việc tại Nigeria và trở về Việt Nam trong tháng 7/2026. Trước khi lên máy bay về nước khoảng 3 ngày, người bệnh đã xuất hiện sốt, lạnh run, vã mồ hôi nhưng không khám, điều trị tại châu Phi. Sau khi về Việt Nam, xét nghiệm tại cơ sở y tế xác định có ký sinh trùng sốt rét trong máu, đồng thời bệnh nhân xuất hiện vàng da và được chẩn đoán sốt rét ác tính.
Ngày 23/7, bệnh nhân được chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM. Các bác sĩ nhận định cần sử dụng Artesunate càng sớm càng tốt, song nguồn thuốc tại phía Nam đã cạn. Bệnh viện lập tức liên hệ các cơ sở y tế trên cả nước và được Bệnh viện Bạch Mai hỗ trợ. Thuốc được vận chuyển bằng đường hàng không từ Hà Nội vào TPHCM trong đêm và đến tay bác sĩ sau khoảng 5 giờ kể từ khi bệnh nhân nhập viện. Sau điều trị tích cực, bệnh nhân ổn định, đáp ứng tốt và được cứu sống.
Thuốc được vận chuyển bằng đường hàng không từ Hà Nội vào TPHCM trong đêm và đến tay bác sĩ sau khoảng 5 giờ kể từ khi bệnh nhân nhập viện. Ảnh: BVCC.
Câu chuyện cho thấy một nghịch lý của công tác phòng chống sốt rét hiện nay: Càng ít ca bệnh, việc duy trì nguồn thuốc điều trị thường trực càng trở thành bài toán khó.
TPHCM đã được công nhận loại trừ sốt rét và những năm gần đây chủ yếu tiếp nhận các trường hợp ngoại lai, đặc biệt ở người từng đến hoặc làm việc tại những quốc gia có sốt rét lưu hành. Vì nhu cầu sử dụng Artesunate không thường xuyên, lượng dự trữ được duy trì phù hợp với nhu cầu điều trị.
Tuy nhiên, với sốt rét do Plasmodium falciparum, sự "thưa vắng" ca bệnh không đồng nghĩa với việc được phép chậm trễ. Đây là tác nhân có thể gây sốt rét ác tính, diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng nếu không được chẩn đoán, điều trị kịp thời.
17 ca sốt rét phía Nam đều là ngoại lai
Báo cáo nhanh từ Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TPHCM (trực thuộc Bộ Y tế) về tình hình sốt rét toàn khu vực, cộng dồn đến ngày 10/8/2026, cho thấy phía Nam ghi nhận 17 trường hợp mắc sốt rét, trong đó có 8 ca sốt rét thông thường và 9 ca sốt rét ác tính; ghi nhận 1 trường hợp tử vong.
Đáng chú ý, cả 17 trường hợp đều là ca ngoại lai, không ghi nhận ca sốt rét nội địa. Riêng TPHCM ghi nhận 14 ca, gồm 7 ca sốt rét thông thường và 7 ca sốt rét ác tính, trong đó có 1 trường hợp tử vong. Cần Thơ, Đồng Tháp và Tây Ninh mỗi địa phương ghi nhận 1 trường hợp.
Cơ cấu tác nhân tại TPHCM cũng đáng chú ý khi có 11 ca do P. falciparum, 2 ca P. vivax và 1 ca P. malariae. Đây chính là lý do các chuyên gia cảnh báo không nên nhìn vào số ca thấp để đánh giá thấp nguy cơ.
Trên phạm vi cả nước, báo cáo giám sát đến tuần 30/2026 ghi nhận 69 ca sốt rét, trong đó 52 ca ngoại lai và 17 ca nội địa. Nhóm ngoại lai chiếm khoảng 75% tổng số ca; 94% số ca ngoại lai bắt nguồn từ châu Phi. Có 11 trường hợp sốt rét ác tính và 1 trường hợp tử vong.
Đáng lưu ý hơn, trong 52 ca ngoại lai, 85% do P. falciparum; 87% bệnh nhân là nam giới, tuổi trung bình 39 và phần lớn liên quan nhóm lao động xuất khẩu. Tỷ lệ sốt rét ác tính ở nhóm này khoảng 17%. Trong khi đó, các ca nội địa chủ yếu vẫn gắn với môi trường rừng, rẫy và một số nhóm nghề nghiệp đặc thù.
Nỗ lực truyền thông phòng, chống nhằm tiến tới loại trừ sốt rét ở Đồng Nai. Ảnh: Hạnh Dung.
Dữ liệu này cho thấy "mặt trận" sốt rét tại Việt Nam đang thay đổi. Khi nhiều địa phương đã loại trừ bệnh, nguy cơ mới không chỉ đến từ những ổ bệnh truyền thống mà còn đi theo dòng người từ vùng lưu hành sốt rét trở về.
Đến năm 2025, Việt Nam có 52/63 tỉnh, thành được công nhận loại trừ sốt rét. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, 26/34 tỉnh, thành phố được xác định đã loại trừ sốt rét; trong đó toàn bộ các địa phương phía Nam như TPHCM, Cần Thơ, Cà Mau, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang và Tây Ninh đều nằm trong nhóm đã loại trừ.
Trong 5 năm 2021-2025, số ca mắc sốt rét trên cả nước giảm 47,3%, từ 467 ca xuống còn 246 ca. Dù vậy, số ca sốt rét ác tính từng tăng mạnh trong các năm 2023-2024, trong đó nhiều bệnh nhân nhiễm ký sinh trùng từ các nước châu Phi trở về; đã có 2 trường hợp tử vong liên quan nhóm ca này.
Người về từ vùng dịch tễ cao: Đừng bỏ qua một cơn sốt
Theo TS. Đoàn Bình Minh – Phó Viện trưởng Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TPHCM, nhóm người từng sinh sống, làm việc hoặc đi lại tại những vùng có sốt rét lưu hành, đặc biệt ở châu Phi, cần được xem là nhóm nguy cơ cao ngay cả khi đã trở về Việt Nam.
Điều quan trọng là khi xuất hiện sốt, rét run, vã mồ hôi, đau đầu, mệt mỏi hoặc các triệu chứng bất thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế và chủ động thông báo tiền sử đi, về từ vùng có sốt rét. Đây là thông tin rất quan trọng giúp bác sĩ nghĩ đến sốt rét và chỉ định xét nghiệm tìm ký sinh trùng.
Tài liệu phòng chống và loại trừ sốt rét giai đoạn 2026 - 2030 cũng đặt yêu cầu duy trì năng lực của hệ thống y tế để phát hiện sớm ca sốt rét ngoại lai, điều trị kịp thời, quản lý chặt chẽ ca bệnh nhằm ngăn ngừa sốt rét ác tính, tử vong và nguy cơ lây truyền tiếp theo. Ngành y tế đồng thời định hướng phối hợp với cơ quan quản lý lao động ngoài nước, hải quan và cửa khẩu để kiểm soát, cung cấp thông tin cảnh báo cho người trở về từ các quốc gia có sốt rét lưu hành.
Với người dân đi rừng, làm rẫy, ngủ lại qua đêm tại những khu vực còn lưu hành sốt rét, các biện pháp bảo vệ cá nhân vẫn rất cần thiết. Ngủ màn, sử dụng màn tẩm hóa chất, hạn chế để muỗi đốt và đi khám sớm khi có sốt là những biện pháp đơn giản nhưng có ý nghĩa quan trọng.
Đây cũng là nhóm nguy cơ mà chương trình quốc gia tiếp tục lưu ý, bởi việc di biến động dân cư giữa vùng không còn sốt rét với vùng còn lưu hành, cùng hoạt động qua lại biên giới, có thể làm gia tăng nguy cơ mắc và đưa ký sinh trùng về những địa phương đã loại trừ bệnh.
Ít ca bệnh càng phải giữ "lá chắn" thuốc
Câu chuyện Artesunate từ Hà Nội vào TPHCM cấp cứu người bệnh cũng đặt ra một yêu cầu quan trọng: Loại trừ sốt rét không có nghĩa là loại bỏ năng lực điều trị sốt rét.
Báo cáo phòng chống và loại trừ sốt rét giai đoạn 2021-2025 cho biết, thuốc điều trị sốt rét gồm Artesunate dạng bột pha tiêm, chloroquine, quinine sulphate, primaquine và Pyramax. Trong đó, Artesunate tiêm, primaquine và Pyramax không sẵn có trên thị trường Việt Nam, được Quỹ Toàn cầu hỗ trợ; chloroquine và quinine sulphate được sản xuất trong nước. Tổng số liều thuốc sốt rét sử dụng trong 5 năm là hơn 102.000 liều.
Chính vì số ca bệnh ngày càng thấp, nhu cầu sử dụng thuốc cũng giảm. Báo cáo của ngành y tế chỉ ra một khó khăn rất thực tế: Số ca mắc thấp khiến việc mua và lưu trữ lượng thuốc lớn có nguy cơ gây lãng phí, trong khi vẫn phải bảo đảm thuốc có mặt kịp thời khi xuất hiện ca bệnh.
Do đó, giải pháp không chỉ là "dự trữ thật nhiều thuốc", mà cần một cơ chế dự trữ, phân bổ và điều phối linh hoạt giữa các tuyến, các khu vực, để những thuốc thiết yếu như Artesunate tiêm có thể đến bệnh nhân nhanh nhất khi phát sinh ca sốt rét ác tính.
Kế hoạch giai đoạn 2026 - 2030 cũng yêu cầu các cơ sở y tế chủ động lưu trữ, phân phối thuốc điều trị phù hợp với nhu cầu, vừa bảo đảm đáp ứng điều trị vừa tránh lãng phí; đồng thời yêu cầu không để thiếu thuốc tại cơ sở điều trị.
Thực tế 17 ca sốt rét phía Nam đều là ngoại lai cho thấy "nguồn bệnh" đã thay đổi, nhưng yêu cầu cảnh giác thì chưa bao giờ giảm. Một người trở về từ vùng có sốt rét lưu hành có thể là một ca bệnh đơn lẻ, nhưng nếu phát hiện muộn, đó có thể là một ca bệnh nặng; nếu hệ thống không đáp ứng kịp thời, hậu quả có thể rất lớn.
Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030. Để đi đến đích, bên cạnh việc giữ vững những địa bàn đã loại trừ, ngành y tế cần duy trì "lá chắn" gồm giám sát, chẩn đoán sớm, điều trị đúng phác đồ, thuốc luôn sẵn sàng và ý thức chủ động của người dân.
Bởi với sốt rét, ít ca bệnh là thành quả đáng mừng; nhưng chính vì ít ca bệnh, mỗi ca xuất hiện lại càng cần được nhận diện thật sớm và xử trí thật nhanh.
