Là anh cả trong gia đình gồm 7 giáo sư, GS. Nguyễn Lân Tuất là người Việt Nam đầu tiên được Tổng thống Nga phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ huân công nước Nga (năm 2001), Huân chương Hữu nghị năm 2008. Ông cũng là Nghị viên xã hội của tỉnh Novosibirsk.
Nước Nga như quê hương thứ hai
Con đường đến với âm nhạc của GS.TS. Nguyễn Lân Tuất dường như là định mệnh. Quả thực, có ai ngờ rằng, một người phiên dịch tiếng Trung Quốc cho các đoàn pháo cao xạ thời chiến, sau khi xuất ngũ về công tác tại Đài Tiếng nói Việt Nam được cử sang Nga học lại trở thành Trưởng khoa Sáng tác của Nhạc viện thành phố Novosibirsk, một trong ba nhạc viện lớn nhất của nước Nga.
"Dù đã qua cái tuổi thất thập cổ lai hy, thường thì người ta sẽ tìm về nguồn cội. Thế nhưng, tôi vẫn quyết định ở lại nước Nga, quê hương thứ hai của tôi và vẫn thể hiện tình yêu đất nước qua những bản giao hưởng như Tổ quốc tôi, Gửi người yêu phương xa, Số phận người nghệ sĩ... Bao năm thuyết giảng ở Nhạc viện Novosibirsk, tôi cho rằng mình đã làm hết trách nhiệm của một công dân Việt khi cố gắng truyền bản sắc văn hóa Việt Nam vào tâm hồn những học trò Nga của mình, để họ có cơ hội hiểu hơn về đất nước nhỏ bé hình chữ S...". Ông đã vượt qua mọi khó khăn để có thể đứng vững ở một đất nước được coi là "cường quốc" về âm nhạc và được chính những người Nga thừa nhận rằng âm nhạc của ông không bị Nga hóa mà vẫn luôn mang tinh thần văn hóa Việt Nam. Khi ấy nhạc sĩ tự hào bởi trong trái tim ông có dòng máu Lạc Hồng đang chảy, dòng máu ấy dần được ông thổi hồn và in dấu ở nước Nga xa xôi. GS.TS. Nguyễn Lân Tuất cho rằng, mình sống ở nước Nga là để vinh danh cho nước Việt.
 Nhạc sĩ. Nguyễn Lân Tuất và các học trò Nga. |
Con đường âm nhạc thành công
Cuối năm 1959, một đoàn học sinh được chọn sang Liên Xô (cũ) học âm nhạc trong đó có hai người tuổi Giáp Tuất: Nguyễn Lân Tuất và Hồ Quang Bình. Ban đầu, theo phân công của tổ chức, ông học về lý luận tại Nhạc viện Kiev, nhưng ông lại say mê sáng tác nên quyết định chuyển sang Nhạc viện Leningrad (nay là Nhạc viện Saint Peterburg) học chuyên ngành mà ông yêu thích. Năm 1971, Nguyễn Lân Tuất tốt nghiệp với tấm bằng ưu, được mời đến giảng dạy âm nhạc tại Cộng hoà Baskian. Ông đã góp phần đào tạo được nhiều nhạc sĩ của nước cộng hoà này. Năm 1984, ông được mời về giảng dạy ở Trường Đại học quốc gia Âm nhạc Novosibirks và làm việc ở đó từ ấy đến nay. Novosibirks là trường Đại học âm nhạc lớn thứ 3 của CHLB Nga sau Đại học Moskva và Đại học Saint Petersburg. Trường phái vĩ cầm của Novosibirks gồm nhiều nhạc công người gốc Do Thái là trường phái rất nổi tiếng trên thế giới. Ở đây ông có hạnh phúc được làm việc dàn dựng tác phẩm của mình với dàn nhạc giao hưởng đồ sộ có đến 110 nhạc công.
Trong suốt 40 năm học tập và giảng dạy tại Nga, Nguyễn Lân Tuất đã sáng tác 4 bản giao hưởng: Dự cảm nội chiến (lấy cảm hứng từ bức tranh của đại danh hoạ Tây Ban Nha Sanvadir Dali), Tổ quốc tôi, Tiếng hát trong tù và Gửi người em gái phương xa. Các tác phẩm này đều được các dàn nhạc giao hưởng của CHLB Nga, CHLB Đức, Thụy Sĩ, Italia, Bỉ dàn dựng và biểu diễn thành công. Bản giao hưởng số 5 Đời nghệ sĩ là tác phẩm được ông dành nhiều tâm huyết và ưng ý nhất: "Đây là bản tổng kết của cuộc đời mình, viết cho dàn nhạc giao hưởng gồm 3 chương: Chương1 Tuổi thơ, chương 2 Tranh đấu và chương cuối Định mệnh. Tác phẩm này đã được Nhạc viện Novosibirks tổ chức Hội thảo quốc tế.
Trở lại quê hương với những thành tích giảng dạy và sáng tác ở Nga, năm 2003, GS. TS. Nguyễn Lân Tuất đã trở thành hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Ông sáng tác bản giao hưởng thơ Tổ quốc tôi và đã được Dàn nhạc Giao hưởng quốc gia trình tấu cuối năm 2003 dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Nguyễn Thiếu Hoa được đông đảo khán giả yêu âm nhạc đón nhận.