1. Cortisol là gì?
Cortisol được sản xuất bởi tuyến thượng thận, được kích thích bởi tình huống căng thẳng (stress). Hàm lượng cortisol trong cơ thể trong khoảng 0–635 nmol/L. Nghiên cứu của Mahmut Cay và cộng sự (năm 2018) cho thấy mức cortisol trung bình tăng khoảng 9 lần trong các giai đoạn căng thẳng trước kỳ thi của sinh viên so với các giai đoạn thư giãn.
Mặc dù trong ngắn hạn, cortisol tăng cao giúp cơ thể tập trung nguồn lực cho khả năng ứng phó với những tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên tác động kéo dài của cortisol làm đình trệ, suy giảm quá trình tổng hợp, sửa chữa và miễn dịch của cơ thể...
Căng thẳng quá mức gây nhiều hệ lụy cho sức khỏe của mỗi người.
2. Cortisol ảnh hưởng đến cơ thể như thế nào?
Cortisol là hormone gây căng thẳng được được tiết ra bởi tuyến thượng thận, kết hợp với các cơ quan khác ở não bộ nhằm kiểm soát tâm trạng, động lực sống và nỗi sợ hãi của con người.
- Làm tăng nồng độ glucose máu: Một trong những tác dụng chính của cortisol là làm tăng nồng độ glucose trong máu bằng cách tăng cường quá trình tạo mới glucose ở gan từ glycogen dự trữ hoặc từ quá trình phân giải protein và lipid, giúp cơ thể sẵn sàng đối phó với tình huống căng thẳng. Vì vậy tình trạng tăng cortisol kéo dài làm mất protein (mất cơ), tăng huyết áp và hội chứng Cushing.
Tuy nhiên, cortisol tăng, lượng glucose máu tăng dẫn đến tăng tiết insulin cấp tính gây ra tích tụ mỡ ở vùng bụng; trong khi dư thừa mạn tính cortisol gây rối loạn hoạt động, giảm sự tổng hợp và giải phóng insulin là nguyên nhân dẫn đến bệnh đái tháo đường.
Ảnh hưởng của cortisol tới hoạt động chức năng của các cơ quan trong cơ thể.
- Tác động bất lợi lên da, xương và não bộ: Các nghiên cứu cho thấy cortisol có thể ức chế sự tăng sinh và biệt hóa của nguyên bào sợi, làm giảm tổng hợp collagen; đồng thời kìm hãm sự phân chia của tế bào biểu bì và quá trình tổng hợp DNA. Khi nồng độ cortisol tăng cao kéo dài, quá trình chuyển hóa xương có thể bị ảnh hưởng theo hướng bất lợi. Ngoài ra, tình trạng này còn liên quan đến những thay đổi trong cấu trúc và chức năng não, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer và Parkinson.
- Ức chế miễn dịch: Nhìn chung, cortisol ức chế các phản ứng miễn dịch, ức chế sự hoạt hóa, biệt hóa tạo tế bào miễn dịch; đồng thời gây chết hàng loạt các tế bào miễn dịch. Vì vậy, sự tăng cao kéo dài cortisol do sử dụng thuốc mạn tính hoặc do dư thừa cortisol nội sinh sẽ gây ức chế miễn dịch rõ rệt, làm tăng cao nguy cơ mắc bệnh cả cấp tính và mạn tính.
Thiền có hiệu quả nhất trong kiểm soát cortisol.
3. Sống 'an yên' - cách hỗ trợ điều hòa cortisol và giảm căng thẳng
Trong Phật giáo, bài kinh Mangala Sutta đề cao việc giữ gìn thân – khẩu – ý như nền tảng của đời sống an lành. Ở góc độ sức khỏe, việc duy trì trạng thái tâm trí ổn định, hạn chế các cảm xúc tiêu cực có thể góp phần giảm phản ứng căng thẳng của cơ thể.
Thực tế cho thấy, những người duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ chuẩn mực đạo đức, ít xung đột nội tâm và hạn chế các hành vi tiêu cực thường ít rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài. Nhờ đó, nồng độ Cortisol – hormone liên quan đến stress – có xu hướng được điều hòa tốt hơn, qua đó góp phần giảm nguy cơ ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe.
Cortisol thường tăng trong các tình huống căng thẳng. Vì vậy, các biện pháp giúp quản lý stress được xem là hướng tiếp cận quan trọng để duy trì sự cân bằng nội tiết. Nhiều nghiên cứu cho thấy các phương pháp như chánh niệm và thiền định có thể giúp giảm mức cortisol ở một số đối tượng. Trong khi đó, các liệu pháp tâm – thể (như yoga, thái cực quyền, khiêu vũ) và các hình thức hỗ trợ tâm lý (liệu pháp trò chuyện) cũng có thể mang lại lợi ích, dù mức độ hiệu quả có thể khác nhau tùy cá nhân.
Thiền và các kỹ thuật thư giãn giúp làm dịu hoạt động của hệ thần kinh, từ đó hỗ trợ giảm phản ứng stress. Các hoạt động tâm–thể, dù tác động chậm hơn, vẫn góp phần cải thiện sức khỏe tổng thể, bao gồm hỗ trợ chức năng miễn dịch và khả năng thích ứng với căng thẳng.
Bên cạnh đó, việc duy trì chế độ ăn cân đối, giàu rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt – nguồn cung cấp chất chống oxy hóa – kết hợp với lối sống vận động hợp lý có thể hỗ trợ kiểm soát stress, góp phần điều hòa cortisol và phòng ngừa bệnh tật.
Xem thêm bài đang được quan tâm:
