Có người phát hiện sỏi tình cờ qua siêu âm và sống bình thường trong nhiều năm; ngược lại, ở một số trường hợp, sỏi có thể gây cơn đau quặn mật, viêm túi mật, tắc đường mật, nhiễm trùng đường mật hoặc viêm tụy cấp.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là "có sỏi hay không" mà là sỏi đang gây hậu quả gì và nguy cơ biến chứng đến đâu?
1. Vì sao hình thành sỏi túi mật?
Dịch mật chứa cholesterol, muối mật, bilirubin và nhiều thành phần khác. Khi sự cân bằng này bị phá vỡ, đặc biệt khi mật trở nên quá bão hòa cholesterol, các tinh thể có thể hình thành và kết tụ thành sỏi. Túi mật co bóp kém hoặc mật bị ứ đọng cũng tạo điều kiện cho quá trình này.
Sỏi túi mật là bệnh lý khá phổ biến, nhưng không phải ai có sỏi cũng có triệu chứng hoặc cần điều trị. Ảnh M.H
Sỏi có thể gồm chủ yếu cholesterol hoặc sắc tố. Ngoài các yếu tố chuyển hóa, tuổi, giới, béo phì, giảm cân quá nhanh, đái tháo đường và một số bệnh lý đường mật có thể làm tăng nguy cơ. Ở Việt Nam và một số khu vực châu Á, nhiễm ký sinh trùng đường mật cũng có thể liên quan đến bệnh lý sỏi sắc tố và tổn thương đường mật. Tuy nhiên, không nên quy mọi trường hợp sỏi túi mật cho ký sinh trùng.
2. Sỏi túi mật diễn tiến như thế nào?
Nếu sỏi không gây tắc nghẽn hoặc viêm, người bệnh có thể hoàn toàn không có triệu chứng. Khi sỏi làm tắc cổ túi mật hoặc ống túi mật, có thể xuất hiện cơn đau quặn mật, thường đau vùng hạ sườn phải hoặc thượng vị, có thể lan ra lưng hoặc vai phải, thường xuất hiện sau bữa ăn nhiều chất béo.
Nếu tắc nghẽn kéo dài, túi mật có thể bị viêm. Người bệnh có thể đau liên tục, sốt, buồn nôn hoặc nôn. Viêm túi mật cấp do sỏi thường là tình trạng cần được đánh giá tại bệnh viện và ở những bệnh nhân phù hợp, cắt túi mật nội soi sớm là phương pháp điều trị ưu tiên.
Nguy hiểm hơn là khi sỏi di chuyển xuống ống mật chủ, gây tắc đường mật. Khi đó người bệnh có thể xuất hiện vàng da, nước tiểu sẫm màu, sốt và đau bụng. Nếu có nhiễm trùng đường mật, đây có thể là tình trạng nặng, cần kháng sinh, hồi sức và trong nhiều trường hợp phải dẫn lưu đường mật khẩn cấp, thường bằng nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP), trước hoặc kết hợp với xử trí nguyên nhân.
Sỏi cũng có thể gây viêm tụy cấp do sỏi mật, một biến chứng có khả năng diễn biến nặng.
3. Khi nào cần mổ cấp cứu?
Có thể hình dung sỏi túi mật thành ba nhóm dưới đây:
Thứ nhất, có sỏi nhưng hoàn toàn không triệu chứng: thông thường chưa cần cắt túi mật dự phòng ở người không có chỉ định đặc biệt. Theo dõi và xử trí các yếu tố nguy cơ thường phù hợp hơn.
Thứ hai, sỏi đã gây triệu chứng: những người có các cơn đau quặn mật điển hình hoặc các biến chứng do sỏi thường là đối tượng nên được đánh giá để cắt túi mật nội soi, nhằm loại bỏ nguồn gây sỏi và giảm nguy cơ tái phát các đợt đau hoặc biến chứng. Điều trị bảo tồn chỉ là lựa chọn tạm thời trong những trường hợp phẫu thuật chưa phù hợp.
Thứ ba, đã xuất hiện biến chứng: viêm túi mật cấp, tắc đường mật, viêm đường mật hoặc viêm tụy do sỏi cần được điều trị tại cơ sở có khả năng ngoại khoa và nội soi can thiệp. Thời điểm và trình tự can thiệp phụ thuộc mức độ nặng, bệnh kèm theo và tình trạng toàn thân. Với một số trường hợp viêm túi mật cấp, phẫu thuật sớm là lựa chọn phù hợp; nếu người bệnh quá nặng hoặc nguy cơ phẫu thuật cao, có thể cần điều trị nội khoa và dẫn lưu túi mật trước, sau đó đánh giá lại khả năng phẫu thuật.
Quan trọng nhất, siêu âm phát hiện sỏi chỉ là bước đầu, quyết định có mổ hay không cần dựa trên toàn bộ bệnh cảnh lâm sàng và đánh giá chuyên khoa. Ảnh M.H
4. Đừng chờ đến khi "đau thật nặng" mới đi khám
Đau vùng hạ sườn phải hoặc thượng vị kèm sốt, rét run, vàng da, nôn nhiều, đau tăng nhanh, lơ mơ hoặc tụt huyết áp là những dấu hiệu cần đến cơ sở y tế ngay. Đặc biệt, sự kết hợp giữa đau – sốt – vàng da gợi ý nhiễm trùng đường mật và có thể diễn biến nhanh, không nên tự điều trị tại nhà.
Thông điệp dành cho cộng đồng: Có sỏi túi mật không đồng nghĩa với phải phẫu thuật, nhưng sỏi đã gây triệu chứng hoặc biến chứng thì không nên chỉ "chờ xem".
Điều trị tối ưu phụ thuộc vào triệu chứng, vị trí sỏi, tình trạng viêm/nhiễm trùng, biến chứng và nguy cơ phẫu thuật của từng người. Khi có chỉ định, cắt túi mật nội soi thường là phương pháp điều trị nhằm loại bỏ nguồn gây bệnh. Ngược lại, ở người có sỏi tình cờ nhưng hoàn toàn không triệu chứng, theo dõi có thể là lựa chọn phù hợp.
Quan trọng nhất, siêu âm phát hiện sỏi chỉ là bước đầu; quyết định có mổ hay không cần dựa trên toàn bộ bệnh cảnh lâm sàng và đánh giá chuyên khoa.