Đây là bước đi chiến lược đặt nền móng cho một hệ thống an sinh xã hội hiện đại, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm, thúc đẩy mạnh mẽ tiến trình quản trị quốc gia trong kỷ nguyên số.
Từ cuốn sổ giấy truyền thống đến hành trình số hóa minh bạch quyền lợi lao động
Trong tâm thức của nhiều thế hệ người lao động, cuốn sổ bảo hiểm xã hội (BHXH) bằng giấy luôn được trân quý như một loại "tài sản" đặc biệt. Đó là nơi ghi nhận chi tiết toàn bộ quá trình cống hiến, mức đóng và là điểm tựa pháp lý vững chắc cho quyền lợi tương lai của họ. Chính vì vậy, khi thông tin số hóa sổ BHXH được công bố, không ít người dùng, đặc biệt là người cao tuổi, nảy sinh tâm lý băn khoăn về tính bảo mật và sự an toàn của hệ thống khi xảy ra sự cố kỹ thuật.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ quản trị hiện đại, việc chuyển đổi này là xu thế tất yếu. Thực chất, dữ liệu BHXH của người dân từ nhiều năm qua đã được cơ quan quản lý số hóa ở mức độ rất cao; cuốn sổ giấy chỉ là hình thức hiển thị vật lý bên ngoài. Theo dự thảo sửa đổi Luật BHXH, sổ điện tử sẽ trở thành hình thức chính thức, nhưng cơ quan chức năng vẫn cấp bản giấy nếu người dân có nhu cầu, đảm bảo giá trị pháp lý tương đương để người dân an tâm thích ứng.
Sự ra đời của sổ BHXH điện tử mang lại những lợi ích thiết thực, giải quyết triệt để bài toán thất lạc, hư hỏng hoặc sai sót thông tin vốn thường gặp ở sổ giấy. Chỉ với một thiết bị kết nối internet, người lao động có thể chủ động tra cứu lịch sử đóng - hưởng ở bất cứ đâu. Điều này giúp họ dễ dàng giám sát tính minh bạch của doanh nghiệp, sớm phát hiện các hành vi chậm đóng hoặc trốn đóng bảo hiểm, từ đó tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình một cách chủ động thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đơn vị sử dụng lao động.
Hơn thế nữa, việc cắt giảm chi phí in ấn, lưu trữ và vận chuyển hàng triệu sổ giấy mỗi năm sẽ giải phóng một nguồn lực hành chính khổng lồ. Nguồn lực này có thể tái đầu tư để nâng cao chất lượng dịch vụ, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và mở rộng các tiện ích công, chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "quản lý hồ sơ" sang tư duy "phục vụ nhân dân". Hoạt động quản lý quỹ cũng trở nên an toàn, minh bạch hơn nhờ việc xác thực định danh điện tử, giảm thiểu tối đa nguy cơ gian lận hay trục lợi chính sách.
Hiện đại hóa phương thức chi trả lương hưu và bài toán không để ai bị bỏ lại phía sau
Song hành cùng sổ điện tử, việc đẩy mạnh chi trả lương hưu qua phương thức thanh toán không dùng tiền mặt là một mắt xích cốt lõi khác của hệ thống an sinh số. Hình ảnh dòng người cao tuổi xếp hàng đông đúc tại các điểm bưu điện vào mỗi kỳ lĩnh lương hưu đã trở nên quen thuộc từ nhiều thập kỷ. Dù phương thức truyền thống này đem lại sự gần gũi, giao lưu cho người già, nhưng lại bộc lộ không ít hạn chế như chi phí tổ chức lớn, rủi ro quản lý tiền mặt và sự bất tiện cho người hưởng khi thời tiết khắc nghiệt hoặc sức khỏe suy giảm.
Chuyển sang hình thức nhận lương hưu qua tài khoản ngân hàng giúp dòng tiền được luân chuyển trực tiếp, an toàn và nhanh chóng. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của cuộc cải cách này không nằm ở hạ tầng công nghệ, mà nằm ở năng lực thích ứng của con người. Đối với nhiều cụ già, việc thao tác trên điện thoại thông minh hay rút tiền tại cây ATM vẫn là những trở ngại lớn. Nếu chỉ chạy theo các chỉ số phần trăm số hóa một cách máy móc, khoảng cách công nghệ có thể vô tình tạo ra khoảng cách về thụ hưởng an sinh.
Do đó, các chuyên gia nhấn mạnh chuyển đổi số phải đi đôi với chuyển đổi phương thức phục vụ. Trong giai đoạn chuyển tiếp, việc duy trì song song cả hai hình thức chi trả (qua tài khoản và tiền mặt) là hoàn toàn cần thiết. Chính sách ưu việt là chính sách biết tôn trọng tốc độ thích nghi của từng nhóm đối tượng, tạo điều kiện để người dân thay đổi một cách tự nguyện và thoải mái nhất, đảm bảo tính bao trùm toàn diện của mạng lưới an sinh.
Xây dựng nền hành chính phục vụ và thước đo từ sự hài lòng của những người yếu thế
Bản chất sâu xa của chuyển đổi số trong lĩnh vực BHXH là xây dựng một nền hành chính phục vụ, nơi gánh nặng thủ tục được chuyển từ vai người dân sang cơ quan quản lý. Khi các cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và bảo hiểm được liên thông đồng bộ, người dân sẽ không còn phải đi lại nhiều lần để xin xác nhận các giấy tờ mà cơ quan nhà nước vốn đã nắm giữ. Dự thảo Luật BHXH sửa đổi đang cụ thể hóa tinh thần này bằng cách đơn giản hóa tối đa thành phần hồ sơ, loại bỏ các khâu trung gian để người dân cảm nhận rõ rệt sự thuận tiện ngay từ những giao dịch nhỏ nhất.
Thành công cuối cùng của cuộc cải cách này không được đo bằng số lượng phần mềm được đưa vào vận hành, mà được đo bằng nụ cười và sự an tâm của người dân, đặc biệt là những nhóm đối tượng yếu thế như người cao tuổi ở nông thôn, người khuyết tật, hay đồng bào vùng sâu vùng xa. Để chuyển đổi số thực sự trọn vẹn, việc xây dựng các "cây cầu" hỗ trợ là bắt buộc: từ hướng dẫn mở tài khoản, phổ cập kỹ năng số cộng đồng đến việc duy trì các kênh tư vấn trực tiếp thân thiện.
Một hệ thống an sinh xã hội hiện đại không phải là hệ thống chỉ có công nghệ tối tân, mà phải là một hệ thống đủ bao dung và ấm áp để che chở cho mọi công dân. Khi mỗi người lao động đều có thể dễ dàng quản lý quyền lợi cá nhân và mỗi người già đều nhận được thành quả lao động của mình một cách an toàn, tiện lợi nhất, chuyển đổi số mới hoàn thành sứ mệnh cao cả của mình.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả!