Một công ty Mỹ đã bí mật đề xuất mua 3 oanh tạc cơ Tu-160 của Ukraine để cải hoán thành bệ phóng vệ tinh trên không. Tuy nhiên, kế hoạch nhanh chóng đổ vỡ sau khi vấp phải sự phản đối quyết liệt từ Moscow. Cuối cùng, Ukraine quyết định chuyển giao phần lớn số Tu-160 cho Nga để đổi lấy việc xóa nợ khí đốt và nhận máy bay vận tải.
Máy bay ném bom Tu-160 của Nga. (Nguồn: CC)
Sau khi Liên Xô sụp đổ, Ukraine tiếp quản 18 máy bay ném bom chiến lược siêu thanh Tupolev Tu-160, còn được NATO đặt tên là Blackjack. Đây là dòng máy bay ném bom hiện đại và mạnh nhất mà Liên Xô từng chế tạo, đồng thời cũng là một trong những tài sản quân sự giá trị nhất.
Việc duy trì cả một phi đội máy bay ném bom chiến lược đòi hỏi nguồn kinh phí khổng lồ, điều mà Ukraine khi mới độc lập gần như không thể đáp ứng. Trong khi Nga tìm mọi cách mua lại số máy bay này để khôi phục lực lượng không quân chiến lược, Mỹ lại muốn chúng bị loại bỏ hoàn toàn theo các hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân.
Trong những năm 1990, Washington triển khai chương trình Giảm thiểu mối đe dọa hợp tác Nunn-Lugar (CTR), nhằm hỗ trợ các quốc gia hậu Xô Viết tháo dỡ tên lửa, đầu đạn hạt nhân và các phương tiện mang vũ khí hạt nhân. Theo định hướng này, những chiếc Tu-160 của Ukraine được kỳ vọng sẽ bị phá hủy thay vì tiếp tục phục vụ bất kỳ quốc gia nào.
Một công ty Mỹ mang tên Platforms International Corp đề nghị mua 3 chiếc Tu-160 từ Ukraine với tổng giá khoảng 20 triệu USD. Mục tiêu không phải để sử dụng vào mục đích quân sự mà là cải hoán chúng thành bệ phóng trên không cho tên lửa mang vệ tinh Pegasus SLV, phục vụ các nhiệm vụ không gian.
Nếu kế hoạch thành công, 3 chiếc Tu-160 sẽ tránh được số phận bị cắt bỏ và được chuyển sang mục đích dân sự. Bộ Quốc phòng Ukraine thậm chí đã ký thỏa thuận sơ bộ với công ty Mỹ để thực hiện thương vụ này. Thế nhưng, kế hoạch nhanh chóng khiến Moscow phản ứng gay gắt.
Sau khi Liên Xô tan rã, Nga chỉ còn khoảng 6 chiếc Tu-160 trong tình trạng hoạt động. Vì vậy, việc thu hồi càng nhiều máy bay từ Ukraine càng trở thành ưu tiên chiến lược đối với Moscow.
Ban đầu, Ukraine không muốn bán các máy bay này cho Nga. Nhưng khi chi phí bảo dưỡng ngày càng lớn và nền kinh tế gặp nhiều khó khăn, Kiev bắt đầu cân nhắc việc chuyển nhượng.
Trong khi đó, Mỹ lại không muốn Nga tăng cường lực lượng máy bay ném bom chiến lược. Bộ Ngoại giao Mỹ đã khuyến khích Ukraine phá hủy toàn bộ số Tu-160 còn lại thay vì bán cho Moscow.
Vì vậy, khi Nga biết một công ty Mỹ định mua 3 chiếc Tu-160 với tổng giá chỉ khoảng 20 triệu USD, Moscow lập tức phản đối quyết liệt. Điều đáng chú ý là trước đó Nga từng đề nghị trả tới 25 triệu USD cho mỗi chiếc nhưng bị Ukraine từ chối.
Theo quan điểm của Nga, Tu-160 là một trong những thành tựu công nghệ quân sự quan trọng nhất của Liên Xô. Nếu Mỹ tiếp cận được dù chỉ một chiếc, họ có thể nghiên cứu nhiều bí mật kỹ thuật của loại máy bay này.
Moscow cũng cho rằng thương vụ giữa công ty Mỹ và Ukraine có thể vi phạm tinh thần của Hiệp ước START II. Điều đáng chú ý là không ít quan chức tại Washington cũng chia sẻ quan điểm này. Trước sức ép từ nhiều phía, Ukraine cuối cùng phải hủy bỏ kế hoạch bán 3 chiếc Tu-160 cho phía Mỹ.
Không lâu sau đó, Kiev và Moscow quay trở lại bàn đàm phán. Quan hệ giữa hai nước khi ấy vẫn tương đối ổn định và hai bên đạt được một thỏa thuận lớn. Theo đó, Nga tiếp nhận 8 máy bay ném bom Tu-160, 3 máy bay Tu-95MS cùng hàng trăm tên lửa hành trình. Đổi lại, Ukraine nhận được một số máy bay vận tải hạng nặng An-22 và được xóa một phần khoản nợ khí đốt với Nga.
Washington tiếp tục tìm cách ngăn cản thương vụ này, đồng thời đề nghị hỗ trợ thêm tài chính nếu Ukraine chấp nhận phá hủy số máy bay ném bom còn lại. Dù vậy, Kiev vẫn quyết định thực hiện thỏa thuận với Moscow và 8 oanh tạc cơ Tu-160 được chuyển đến căn cứ không quân Engels-2 của Nga.
Việc Nga thu hồi thêm nhiều máy bay ném bom chiến lược diễn ra đúng thời điểm nước này đang phát triển và đưa vào trang bị các tên lửa hành trình tầm xa mới như Kh-102 mang đầu đạn hạt nhân.
