Cơn đau có thể chỉ kéo dài vài chục giây đến vài phút nhưng đủ khiến người bệnh mất ngủ, lo lắng và ngại vận động. Ước tính khoảng 1/3 người trên 50 tuổi từng gặp tình trạng này.
Dù phần lớn trường hợp là lành tính, chuột rút tái diễn cũng có thể liên quan đến bệnh lý hoặc thuốc đang sử dụng.
1. Lão hóa làm thay đổi hoạt động của hệ thần kinh và cơ bắp
Chuột rút là hiện tượng một nhóm cơ co thắt đột ngột, ngoài ý muốn và gây đau. Vị trí thường gặp nhất là bắp chân, bàn chân, đôi khi ở đùi. Cơ có thể sờ thấy căng cứng, đau dữ dội; sau khi hết co thắt vẫn có thể ê mỏi thêm nhiều giờ.

Cơn đau có thể chỉ kéo dài vài chục giây đến vài phút nhưng đủ khiến người bệnh lo lắng và ngại vận động. Ảnh minh họa AI
Khi tuổi tác tăng lên, hệ thần kinh điều khiển vận động và cơ bắp đều có những thay đổi. Sự điều hòa tín hiệu từ các nơ-ron vận động đến cơ có thể kém ổn định hơn, làm tăng tính dễ kích thích của đơn vị vận động. Đồng thời, người lớn tuổi thường giảm khối lượng cơ, sức mạnh và độ đàn hồi của gân. Gân cơ có xu hướng ngắn, cứng hơn, đặc biệt khi ít vận động hoặc thường xuyên giữ một tư thế trong thời gian dài.
Những thay đổi này có thể khiến cơ dễ rơi vào trạng thái co thắt không chủ ý khi nghỉ ngơi hoặc trong lúc ngủ. Tuy nhiên, không phải cứ lớn tuổi là chắc chắn bị chuột rút; nhiều trường hợp không tìm được một nguyên nhân cụ thể.
2. Mất nước, rối loạn điện giải và tuần hoàn máu
Nước và các chất điện giải như natri, kali, canxi, magie đóng vai trò quan trọng trong dẫn truyền thần kinh và co giãn cơ. Khi cơ thể mất nước do ra nhiều mồ hôi, tiêu chảy, nôn ói, ăn uống kém hoặc sử dụng thuốc lợi tiểu, cân bằng dịch và điện giải có thể bị ảnh hưởng, góp phần làm tăng nguy cơ co thắt cơ.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng không phải mọi trường hợp chuột rút đều do thiếu magie, kali hay canxi. Việc tự ý bổ sung các chất này khi chưa xác định nguyên nhân, đặc biệt ở người mắc bệnh thận hoặc đang dùng nhiều thuốc, có thể gây hại.
Tuần hoàn máu ở chân cũng cần được quan tâm. Bệnh động mạch ngoại biên có thể gây đau bắp chân khi đi bộ và giảm khi nghỉ, trong khi suy tĩnh mạch thường đi kèm cảm giác nặng chân, phù mắt cá. Những tình trạng này có thể bị nhầm với chuột rút, nhưng cơ chế và cách điều trị khác nhau.
3. Bệnh lý nền và thuốc đang sử dụng
Một số bệnh lý có thể liên quan đến chuột rút ban đêm, bao gồm đái tháo đường gây tổn thương thần kinh ngoại biên, suy thận mạn, bệnh gan, suy giáp và các bệnh lý thần kinh – cơ. Người mắc bệnh thận, đặc biệt đang lọc máu, có thể gặp chuột rút do biến đổi dịch và điện giải.
Một số thuốc cũng có thể làm xuất hiện hoặc khiến chuột rút nặng hơn. Đáng chú ý là thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp, một số thuốc hạ mỡ máu nhóm statin và thuốc giãn phế quản nhóm chủ vận beta-2 tác dụng kéo dài. Mối liên quan còn tùy từng loại thuốc và từng người.
Vì vậy, nếu chuột rút bắt đầu xuất hiện sau khi dùng thuốc mới hoặc tăng liều, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá. Không tự ý ngừng thuốc điều trị bệnh nền.
4. Tư thế ngủ và thói quen sinh hoạt
Nằm ngủ với bàn chân duỗi chúi xuống trong thời gian dài có thể làm cơ bắp chân ở trạng thái ngắn, dễ kích thích co thắt. Đắp chăn quá chặt ở cuối giường cũng có thể khiến bàn chân bị giữ ở tư thế này.
Bên cạnh đó, ít vận động ban ngày, ngồi lâu, đứng lâu, vận động quá sức hoặc tập luyện đột ngột khi cơ chưa thích nghi đều có thể làm tăng nguy cơ chuột rút. Uống nhiều rượu bia, ngủ không đủ giấc và thói quen sinh hoạt thiếu điều độ cũng có thể góp phần làm tình trạng nặng hơn.
5. Làm gì để phòng ngừa và xử trí chuột rút?
Khi đang bị chuột rút, người bệnh nên nhẹ nhàng duỗi cơ bị co. Nếu bị ở bắp chân, có thể duỗi thẳng gối, kéo mũi bàn chân về phía cẳng chân, kết hợp xoa bóp nhẹ. Khi đứng vững được, có thể đặt bàn chân xuống sàn và từ từ dồn trọng lượng lên chân bị chuột rút. Không nên giật mạnh hoặc cố gắng vận động đột ngột.
Để phòng ngừa, nên duy trì vận động vừa sức, đi bộ đều đặn và thực hiện các động tác kéo giãn cơ bắp chân, cơ đùi trước khi ngủ. Uống đủ nước theo nhu cầu và tình trạng sức khỏe; người mắc bệnh tim, thận cần tuân thủ lượng dịch bác sĩ khuyến cáo. Đồng thời, duy trì chế độ ăn đa dạng, cân đối, hạn chế rượu bia và điều chỉnh tư thế ngủ để bàn chân không bị duỗi chúi kéo dài.
Nếu chuột rút xảy ra thường xuyên, kéo dài, làm mất ngủ hoặc đi kèm tê bì, yếu cơ, phù chân, thay đổi màu sắc da, người bệnh cần đi khám để tìm nguyên nhân. Đặc biệt, nếu một chân đột ngột sưng, nóng, đỏ, đau; hoặc bàn chân lạnh, tái, đau dữ dội cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
Thông điệp dành cho cộng đồng: Chuột rút ban đêm sau tuổi 50 khá phổ biến nhưng không nên mặc định là biểu hiện bình thường của lão hóa hay cứ bị chuột rút là thiếu canxi, magie. Hãy chú ý vận động hợp lý, kéo giãn cơ trước khi ngủ, uống đủ nước phù hợp với tình trạng sức khỏe và rà soát các thuốc đang sử dụng cùng bác sĩ. Khi chuột rút tái diễn hoặc kèm dấu hiệu bất thường, cần khám để phát hiện bệnh lý tiềm ẩn và điều trị đúng nguyên nhân.