Bữa ăn 'bình thường' nhưng 'bất ổn'
Điều đáng lo ngại là phần lớn người tiêu dùng không hề biết điều này. Cùng với xu hướng gia tăng tiêu thụ thức ăn nhanh, chế biến sẵn, ăn ngoài hộ gia đình, các số liệu điều tra đều cho thấy đã đến lúc Việt Nam cần một công cụ giúp người dân “nhìn là biết”: nhãn cảnh báo dinh dưỡng ở mặt trước của bao bì.
Đứng trước quầy hàng tiện lợi, một người mua hàng trung bình chỉ mất vài giây để quyết định chọn thực phẩm mình muốn mua. Trong vài giây ấy, rất ít người lật mặt sau bao bì, dò bảng thành phần dinh dưỡng để xem gói thực phẩm đó có bao nhiêu muối, đường và chất béo. Kết quả là nhiều người nạp quá nhiều muối, đường và chất béo bão hòa vào cơ thể mỗi ngày mà không hề hay biết.
Hãy thử hình dung thực đơn quen thuộc của một nhân viên văn phòng: sáng một bát phở bò, trưa một đĩa cơm rang dưa bò, đầu giờ chiều một cốc trà sữa trân châu, tối về ăn cơm nhà với thịt kho, canh rau và rau luộc chấm nước mắm. Không có gì “quá đà”, không đồ chiên rán, không bánh kẹo, không nước ngọt có ga.
Theo ước tính, thực đơn này có thể cung cấp:
Số liệu là ước lượng theo khẩu phần và cách chế biến phổ biến; lượng thực tế thay đổi theo quán, kích cỡ suất ăn và thói quen ăn uống, theo vùng miền.
Như vậy, chỉ riêng lượng muối đã gấp 2–2,5 lần mức khuyến nghị. Một bát phở ăn hết nước dùng gần như đã "dùng hết" hạn mức muối của cả ngày. Muối không chỉ đến từ lọ muối mà nước dùng, nước mắm, hạt nêm, bột ngọt, dưa muối, xì dầu đều là những nguồn natri "ẩn".
Với đường, cốc trà sữa là "thủ phạm" lớn nhất. Một cốc cỡ vừa với mức đường mặc định có thể chứa 35–50 g đường, tương đương 7–10 thìa cà phê – vượt mức giới hạn 25 g/ngày chỉ với một đồ uống. Phần kem béo pha sẵn (bột kem không sữa) thường làm từ dầu cọ, dầu dừa, nên cốc trà sữa còn góp thêm một lượng đáng kể chất béo, đặc biệt là chất béo bão hòa.
Đó là chưa kể những gói bim bim, chiếc bánh quy, hộp sữa có đường hay chai nước ngọt mà người dân thường tiêu thụ như thức "ăn vặt" xen giữa các bữa, vốn là các sản phẩm đóng gói mà người mua hoàn toàn có thể có được thông tin rõ ràng nếu đọc nhãn dinh dưỡng hoặc được cảnh báo bằng nhãn mặt trước.
Không thể chỉ trông chờ người tiêu dùng tự tìm hiểu
Có ba lý do khiến Việt Nam cần tính đến nhãn cảnh báo dinh dưỡng mặt trước bao bì một cách bắt buộc.
- Thứ nhất, gánh nặng bệnh tật đã ở mức báo động.
Người Việt trưởng thành hiện ăn lượng muối gần gấp đôi khuyến nghị. Khoảng 1/4 người trưởng thành bị tăng huyết áp, trong khi thừa cân béo phì, đái tháo đường đang gia tăng nhanh, kể cả ở trẻ em thành thị. Muối, đường và chất béo bão hòa là những yếu tố nguy cơ hàng đầu của các bệnh không lây nhiễm này.
Trong khi đó, thói quen ăn uống của người dân ở cả vùng thành thị và nông thôn đều thay đổi theo hướng gia tăng tiêu thụ các đồ chế biến sẵn, đồ ăn ngoài hộ gia đình, là những thực phẩm chứa nhiều.
- Thứ hai, nhãn dinh dưỡng mặt sau là cần thiết nhưng chưa đủ.
Việc ghi nhãn thành phần dinh dưỡng đã được Bộ Y tế quy định bắt buộc. Tuy nhiên, bảng thông tin dinh dưỡng thường in ở mặt sau, dùng đơn vị natri (mg) thay vì muối (g), tính theo 100 g hoặc một "khẩu phần" của nhà sản xuất. Muốn biết một gói thực phẩm có quá nhiều muối hay không, người mua phải biết tính toán lượng muối từ lượng natri được công bố trên nhãn. Từ số lượng natri (theo mg) chúng ta nhân với 2,5 và chia cho 1000 ra được lượng muối (theo g), sau đó so với mức khuyến nghị 5g/ngày. Thực tế là rất ít người làm được việc đó trong vài giây ở siêu thị.
Khảo sát đánh giá ban đầu do Viện Dinh dưỡng thực hiện với khoảng 1.950 sản phẩm thực phẩm bao gói tại Hà Nội, Đà Nẵng và TPHCM cũng cho thấy, việc thực hiện ghi nhãn dinh dưỡng trên thị trường còn chưa đồng đều, và nhiều người tiêu dùng không đọc hoặc không hiểu được các thông tin trên nhãn.
- Thứ ba, cơ chế tự nguyện không bảo vệ được người tiêu dùng.
Khi chỉ khuyến khích, doanh nghiệp có xu hướng chỉ làm nổi bật thông tin có lợi ("giàu canxi", "bổ sung vitamin") trên mặt trước, còn thông tin về lượng đường, muối cao thì ít được tự nguyện đưa lên, hoặc nếu có công bố thì chưa đầy đủ theo đúng quy định. Các định dạng nhãn tự nguyện cũng thiếu thống nhất giữa các hãng, khiến người tiêu dùng khó so sánh.
Khảo sát trên các nhóm thực phẩm bao gói sẵn của Viện Dinh dưỡng và WHO cho thấy gần 40% số thực phẩm ghi nhãn về natri theo quy định.
Một bát phở ăn hết nước dùng gần như đã chiếm trọn hạn mức muối cả ngày. Ảnh minh họa (AI)
"Nhìn là biết" trong 3 giây
Nhãn cảnh báo dinh dưỡng mặt trước bao bì thường là các biểu tượng đơn giản, ví dụ hình bát giác đen, hình tròn hoặc hình chữ nhật in rõ ở mặt trước với dòng chữ như "NHIỀU ĐƯỜNG", "NHIỀU MUỐI", "NHIỀU CHẤT BÉO BÃO HÒA". Biểu tượng chỉ xuất hiện khi sản phẩm vượt ngưỡng do cơ quan quản lý quy định, dựa trên một mô hình phân loại thực phẩm được ban hành thống nhất.
Cách tiếp cận này giúp người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm theo hướng lành mạnh hơn theo nhiều cách:
- Không cần tính toán: Người mua không phải đọc bảng số, quy đổi natri ra muối hay so sánh với nhu cầu khuyến nghị. Có biểu tượng nghĩa là "nhiều"; không có biểu tượng nghĩa là sản phẩm không vượt ngưỡng.
- Nhận biết trong vài giây: Biểu tượng nằm ở mặt trước, kích thước đủ lớn, màu tương phản, nhìn thấy ngay khi cầm sản phẩm lên.
- Dễ so sánh giữa các sản phẩm cùng loại: Giữa hai loại thực phẩm cùng loại, sản phẩm có ít hoặc không có biểu tượng cảnh báo hơn thì có thể là lựa chọn tốt hơn.
- Phù hợp với mọi đối tượng: Người cao tuổi, người có trình độ học vấn thấp, trẻ em và cha mẹ đều hiểu được, không phụ thuộc vào kiến thức dinh dưỡng.
- Hỗ trợ người bệnh: Người tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu nhanh chóng tránh được sản phẩm bất lợi cho bệnh của mình.
Nhãn cảnh báo không cấm ai ăn gì. Nó chỉ trả lại cho người tiêu dùng quyền được biết, theo cách họ có thể hiểu ngay lập tức.
Thay đổi cả người mua lẫn người bán
Tính đến tháng 1/2026, đã có 17 quốc gia áp dụng bắt buộc nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì, theo thống kê của Chương trình Nghiên cứu Thực phẩm Toàn cầu, Đại học North Carolina (Hoa Kỳ).
Chile là quốc gia tiên phong. Từ năm 2016, các sản phẩm vượt ngưỡng phải in hình bát giác đen "NHIỀU ĐƯỜNG", "NHIỀU MUỐI", "NHIỀU CHẤT BÉO BÃO HÒA", "NHIỀU NĂNG LƯỢNG", đồng thời bị hạn chế quảng cáo nhắm vào trẻ em và không được bán trong trường học. Các nghiên cứu đánh giá cho thấy chỉ sau một năm, lượng mua đồ uống có dán nhãn cảnh báo giảm khoảng một phần tư. Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp đã chủ động giảm đường, muối trong sản phẩm để không phải in nhãn, nghĩa là chính sách cải thiện chất lượng cả thị trường, kể cả với người không đọc nhãn.
Tiếp nối Chile, Peru, Uruguay, Mexico, Argentina, Colombia, Brazil, Israel và gần đây là Canada (bắt buộc từ năm 2026) đã áp dụng nhãn cảnh báo dạng "nhiều" (high in). Tại châu Á, Singapore bắt buộc nhãn phân hạng Nutri-Grade cho đồ uống có đường từ cuối năm 2022.
Các nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy, so với các dạng nhãn khác, nhãn cảnh báo mặt trước giúp người tiêu dùng nhận diện sản phẩm không lành mạnh nhanh và chính xác nhất, đồng thời làm giảm ý định mua các sản phẩm này hoặc nếu mua thì có ý thức tiêu thụ thực phẩm đó với tần suất và số lượng ít hơn.
WHO khuyến nghị các quốc gia áp dụng nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì dạng diễn giải, bắt buộc, dựa trên mô hình phân loại thực phẩm dựa vào hàm lượng dinh dưỡng, như một trong các biện pháp có hiệu quả về chi phí để phòng chống bệnh không lây nhiễm.
Bài học từ các nước không chỉ là người tiêu dùng mua khác đi, mà doanh nghiệp cũng sản xuất khác đi. Nhãn cảnh báo tạo ra động lực để cải tiến công thức sản phẩm, điều mà nhiều năm vận động tự nguyện chưa làm được.
Tính đến tháng 1/2026, đã có 17 quốc gia áp dụng bắt buộc nhãn cảnh báo mặt trước. Ảnh minh họa
Tạo môi trường thực phẩm lành mạnh để người dân dễ lựa chọn
Nhiều năm qua, các thông điệp "ăn nhạt", "hạn chế đồ ngọt" đã được truyền thông rộng rãi. Phần lớn người dân đều biết ăn mặn, ăn ngọt là không tốt. Nhưng giữa "biết" và "làm được" có một khoảng trống lớn. Bởi vì người tiêu dùng không có một công cụ hữu hiệu nào để biết sản phẩm nào nhiều muối. Khi thông tin không rõ ràng, thiện chí của người tiêu dùng không thể biến thành hành động.
Vì vậy, cần chuyển từ cách tiếp cận "đặt trách nhiệm lên vai người tiêu dùng" sang tạo ra môi trường thực phẩm giúp lựa chọn lành mạnh trở thành lựa chọn dễ dàng, ngay tại thời điểm mua hàng. Trong bối cảnh dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được lấy ý kiến, chúng ta cần xem xét việc:
- Đưa nhãn cảnh báo dinh dưỡng mặt trước bao bì vào luật như một quy định bắt buộc, giao Bộ Y tế hướng dẫn chi tiết về định dạng, vị trí, kích thước nhãn.
- Xây dựng và ban hành mô hình phân loại thực phẩm dựa vào hàm lượng dinh dưỡng quốc gia làm căn cứ khoa học thống nhất để xác định sản phẩm "nhiều đường, nhiều muối, nhiều chất béo bão hòa"; cùng mô hình này có thể dùng trong quản lý quảng cáo thực phẩm hướng tới trẻ em và thực phẩm trong trường học.
- Lựa chọn định dạng nhãn dựa trên bằng chứng, thử nghiệm với chính người tiêu dùng Việt Nam để chọn dạng nhãn dễ hiểu nhất, đặc biệt với nhóm thu nhập thấp, người cao tuổi và vùng nông thôn.
- Có lộ trình hợp lý cho doanh nghiệp chuyển đổi bao bì và cải tiến công thức, đi kèm cơ chế giám sát, hậu kiểm và chế tài rõ ràng.
- Kết hợp nhãn với truyền thông để người dân hiểu ý nghĩa biểu tượng, và mở rộng dần sang ghi thông tin dinh dưỡng trên thực đơn tại chuỗi nhà hàng, quán đồ uống – nơi những cốc trà sữa, bát phở hằng ngày đang "ngoài vùng phủ sóng" của nhãn.
