Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam giai đoạn 2026–2027 vừa được Bộ Y tế triển khai nhằm thúc đẩy cách tiếp cận toàn diện, tăng khả năng phát hiện sớm và nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh.
Phóng viên báo Sức khoẻ&Đời sống đã trao đổi với TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế về vấn đề này.
- Thưa ông, các bệnh không lây nhiễm về phổi đang đặt ra những thách thức như thế nào đối với công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân hiện nay?
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa: Các bệnh về sức khỏe phổi là một trong những nhóm bệnh có gánh nặng bệnh tật rất lớn, trong đó nổi bật là ung thư phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và hen phế quản.
Theo số liệu GLOBOCAN 2024, tại Việt Nam, mỗi năm ước tính có 23.085 ca ung thư phổi mắc mới và 21.340 ca tử vong. Ung thư phổi là một trong những bệnh ung thư có số ca mắc mới cao nhất, đồng thời là nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu ở nước ta.
Bên cạnh ung thư phổi, COPD và hen phế quản cũng là những bệnh lý phổ biến, cần được quan tâm quản lý lâu dài. Tỷ lệ lưu hành COPD ở người trên 40 tuổi là 4,2%, tỷ lệ hen phế quản là 4,1%. Tuy nhiên, tỷ lệ người mắc COPD và hen phế quản được phát hiện sớm, trước khi xuất hiện biến chứng, mới chỉ đạt khoảng 35%.
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh. Ảnh: Trần Minh
Đáng chú ý, COPD thường tiến triển âm thầm, làm suy giảm chức năng phổi theo thời gian, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận động, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống. Nếu không được phát hiện, điều trị và quản lý phù hợp, người bệnh có nguy cơ xuất hiện các đợt cấp, phải nhập viện nhiều lần, làm tăng gánh nặng cho gia đình và hệ thống y tế.
Với ung thư phổi, vấn đề đáng lo ngại là nhiều người bệnh được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn với tỷ lệ hơn 70% bệnh nhân ung thư phổi được chẩn đoán ở giai đoạn III hoặc IV. Trong khi đó, nếu phát hiện ở giai đoạn sớm, đặc biệt là giai đoạn I, tỷ lệ sống sau 5 năm có thể đạt 70–90%, thậm chí cao hơn ở giai đoạn rất sớm; nhưng khi bệnh đã tiến triển đến giai đoạn IV, tỷ lệ này giảm đáng kể.
Những con số đó cho thấy chúng ta không thể chỉ tập trung vào điều trị khi người bệnh đã có triệu chứng rõ ràng hoặc bệnh đã tiến triển. Cần thay đổi cách tiếp cận, chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và quản lý bệnh ngay từ cộng đồng.
- Như ông vừa chia sẻ, phát hiện sớm có ý nghĩa rất lớn đối với tiên lượng bệnh, đặc biệt là ung thư phổi. Vậy sàng lọc cần được triển khai như thế nào để người dân có thể tiếp cận hiệu quả hơn?
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa: Sàng lọc và phát hiện sớm là một trong những nội dung trọng tâm của Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam. Tuy nhiên, việc triển khai cần có lộ trình, phù hợp với điều kiện thực tế và năng lực của từng tuyến y tế.
Đối với các bệnh hô hấp như hen phế quản và COPD, chúng ta cần chú trọng phát hiện những người có nguy cơ, nhận diện sớm các dấu hiệu nghi ngờ để được đánh giá, chẩn đoán và quản lý kịp thời. Một trong những giải pháp có thể triển khai trước tại tuyến y tế cơ sở là sử dụng bảng câu hỏi sàng lọc. Đây là biện pháp tương đối đơn giản, dễ thực hiện, không đòi hỏi nhiều trang thiết bị, giúp nhân viên y tế bước đầu nhận diện những trường hợp cần được kiểm tra chuyên sâu hơn.
Đối với ung thư phổi, sàng lọc cần được xem xét trên cơ sở bằng chứng khoa học và khả năng nguồn lực của đất nước. Hiện nay, phương pháp chụp cắt lớp vi tính (CT) liều thấp đã có những bằng chứng khoa học vững chắc về hiệu quả sàng lọc ung thư phổi ở các nhóm đối tượng nguy cơ cao. Đây là cơ sở quan trọng để ngành Y tế tiếp tục nghiên cứu, xây dựng chính sách và xác định điều kiện triển khai phù hợp trong thời gian tới.
Việc xác định đối tượng sàng lọc cũng cần được nghiên cứu thận trọng, dựa trên các tiêu chuẩn chuyên môn và yếu tố nguy cơ cụ thể. Trong đó, cần quan tâm đầy đủ đến các nhóm đối tượng có nguy cơ, không bỏ sót những nhóm cần được tiếp cận dịch vụ sàng lọc.
Điều quan trọng là sàng lọc không thể dừng lại ở việc thực hiện một xét nghiệm hay một lần thăm khám. Sau sàng lọc phải có quy trình đánh giá, chẩn đoán xác định, chuyển tuyến khi cần thiết và theo dõi người bệnh. Những trường hợp có dấu hiệu bất thường cần được quản lý chặt chẽ, có cơ chế nhắc lịch và bảo đảm không bị bỏ quên trong quá trình theo dõi. Đặc biệt với ung thư phổi, nếu phát hiện và xử trí sớm thì hiệu quả điều trị và cơ hội sống của người bệnh sẽ được cải thiện đáng kể.
- Bộ Y tế vừa phê duyệt Kế hoạch hoạt động Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam giai đoạn 2026–2027. Chương trình có ý nghĩa như thế nào trong việc giải quyết những vấn đề ông vừa đề cập, thưa ông?
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa: Việc Bộ Y tế phê duyệt Kế hoạch hoạt động Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam giai đoạn 2026–2027 là bước triển khai cụ thể nhằm tăng cường tiếp cận y tế toàn diện trong dự phòng, phát hiện, chẩn đoán, quản lý và điều trị các bệnh không lây nhiễm về phổi.
Chương trình tập trung vào ba nhóm bệnh chính là ung thư phổi, COPD và hen phế quản. Mục tiêu không chỉ là nâng cao nhận thức của người dân và nhân viên y tế về phòng ngừa, kiểm soát bệnh mà còn tăng tỷ lệ phát hiện sớm, nâng cao tỷ lệ người bệnh đạt mục tiêu điều trị, giảm nhập viện, các cơn kịch phát và đợt cấp ở người mắc hen phế quản, COPD; đồng thời tăng tỷ lệ ung thư phổi được phát hiện và điều trị ở giai đoạn sớm.
Điểm quan trọng của Chương trình là thúc đẩy cách tiếp cận tổng thể, liên tục và tích hợp, thay vì triển khai các hoạt động riêng lẻ theo từng bệnh. Chuỗi chăm sóc cần được kết nối từ dự phòng, sàng lọc, phát hiện sớm, chẩn đoán, điều trị đến quản lý lâu dài. Người bệnh sau khi được sàng lọc cần có quy trình theo dõi; người đã được chẩn đoán phải được quản lý, điều trị phù hợp và đánh giá định kỳ.
Sàng lọc và phát hiện sớm là một trong những nội dung trọng tâm của Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam. Ảnh: Thái Bình
Định hướng này cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Nghị quyết đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy tập trung khám bệnh, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh; tăng cường chăm sóc sức khỏe toàn diện, liên tục; phát huy vai trò của y tế dự phòng và y tế cơ sở, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế.
Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam là một trong những hoạt động cụ thể hóa định hướng đó trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe phổi. Thông qua việc phối hợp giữa các đơn vị trong ngành Y tế, các hội chuyên ngành, bệnh viện và cơ sở y tế địa phương, Chương trình hướng tới cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ, nâng cao năng lực chuyên môn và từng bước giảm gánh nặng bệnh tật do các bệnh không lây nhiễm về phổi.
- Với vai trò là đầu mối điều phối, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh sẽ triển khai những nhiệm vụ trọng tâm nào để bảo đảm Chương trình đạt hiệu quả thực chất, thưa ông?
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa: Để một chương trình có phạm vi toàn diện như Sức khỏe Phổi Việt Nam đạt hiệu quả, không thể chỉ dựa vào nỗ lực của một cơ quan hay một bệnh viện mà cần sự tham gia, phối hợp đồng bộ của toàn ngành Y tế và các tổ chức, đơn vị liên quan.
Kế hoạch đã phân công trách nhiệm cụ thể cho Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Cục Phòng bệnh, các Vụ, Cục, Viện, bệnh viện, hội y khoa chuyên ngành, Sở Y tế và các cơ quan, đơn vị liên quan. Trong đó, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh là đầu mối điều phối, theo dõi, giám sát và đánh giá các hoạt động của Chương trình.
Cục cũng phối hợp với Cục Phòng bệnh tăng cường lồng ghép các nhiệm vụ về dự phòng, sàng lọc, phát hiện sớm, điều trị và quản lý hiệu quả các bệnh phổi vào các chiến lược, kế hoạch và chương trình quốc gia về phòng, chống bệnh không lây nhiễm, chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.
Trong giai đoạn 2026–2027, chúng tôi đặt trọng tâm vào một số nhiệm vụ cụ thể, có tính khả thi và tạo chuyển biến rõ rệt. Đó là thúc đẩy hoàn thiện hướng dẫn chuyên môn; nâng cao năng lực cho cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và nhân viên y tế; tăng cường hoạt động sàng lọc, phát hiện sớm; xây dựng quy trình quản lý người bệnh xuyên suốt, bảo đảm kết nối giữa các tuyến.
Đặc biệt, cần quan tâm đến cơ chế phối hợp và theo dõi sau sàng lọc. Những người có kết quả nghi ngờ hoặc được xác định mắc bệnh phải được hướng dẫn tiếp cận dịch vụ phù hợp, được quản lý và theo dõi liên tục. Chúng ta cần có hệ thống để nhắc nhở, giám sát, tránh bỏ sót người bệnh, nhất là những trường hợp có nguy cơ cao hoặc nghi ngờ ung thư phổi.
Hiệu quả của Chương trình cũng cần được theo dõi, đánh giá trên cơ sở những kết quả cụ thể như khả năng tiếp cận dịch vụ, tỷ lệ phát hiện sớm, chất lượng điều trị và quản lý bệnh, tình trạng nhập viện cũng như các đợt cấp ở người bệnh COPD và hen phế quản.
- Theo ông, để Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam phát huy hiệu quả, ngoài nỗ lực của ngành Y tế, người dân cần chủ động như thế nào trong bảo vệ sức khỏe phổi?
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa: Bảo vệ sức khỏe phổi không chỉ là trách nhiệm của ngành Y tế mà cần sự chung tay của toàn xã hội, trong đó mỗi người dân giữ vai trò rất quan trọng.
Người dân cần nâng cao nhận thức về các yếu tố nguy cơ và chủ động thay đổi lối sống để bảo vệ sức khỏe phổi. Việc hạn chế tiếp xúc với các yếu tố có hại cho đường hô hấp, đặc biệt là không hút thuốc lá, thuốc lào hoặc nếu đã hút thì bỏ thuốc; duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh, quan tâm đến các dấu hiệu bất thường và chủ động khám sức khỏe định kỳ là những việc cần thiết.
Đối với những người thuộc nhóm nguy cơ hoặc có biểu hiện nghi ngờ bệnh hô hấp, cần chủ động đến cơ sở y tế để được tư vấn, đánh giá và thực hiện các kiểm tra phù hợp. Không nên chủ quan với những triệu chứng kéo dài hoặc tự ý điều trị, bởi nhiều bệnh lý về phổi có thể tiến triển âm thầm trong thời gian dài.
Với người đã được chẩn đoán COPD hoặc hen phế quản, việc tuân thủ hướng dẫn điều trị, tái khám và theo dõi định kỳ có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát bệnh, hạn chế đợt cấp và duy trì chất lượng cuộc sống. Ảnh: Thái Bình
Với người đã được chẩn đoán COPD hoặc hen phế quản, việc tuân thủ hướng dẫn điều trị, tái khám và theo dõi định kỳ có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát bệnh, hạn chế đợt cấp và duy trì chất lượng cuộc sống. Với nhóm có nguy cơ ung thư phổi, cần tiếp cận các biện pháp sàng lọc theo khuyến cáo và hướng dẫn chuyên môn khi đủ điều kiện.
Chúng tôi kỳ vọng Chương trình Sức khỏe Phổi Việt Nam giai đoạn 2026–2027 sẽ góp phần tạo chuyển biến trong nhận thức và thực hành chăm sóc sức khỏe phổi, từ chủ động phòng bệnh, phát hiện sớm đến điều trị và quản lý lâu dài. Khi người dân chủ động hơn, y tế cơ sở được củng cố và các tuyến chuyên môn phối hợp chặt chẽ, chúng ta sẽ từng bước nâng cao hiệu quả kiểm soát bệnh, giảm gánh nặng cho gia đình và xã hội, hướng tới một cộng đồng khỏe mạnh hơn.
- Xin trân trọng cảm ơn Ông!
